ΤΟ ΑΝΑΓΛΥΦΟ ΤΟΥ ΑΡΧΕΛΑΟΥ

Η αποθέωση του Ομήρου – Το ανάγλυφο του Αρχελάου από την Πριήνη

Homer

Οι διαστάσεις του ανάγλυφου σύμφωνα με Βρετανικό μουσείο είναι: ύψος 1.21μ. και πλάτος 0.76μ.

Ψάχνοντας να βρούμε σκηνές αποθέωσης ή αφηρωισμού οι οποίες έχουν καταγραφεί σε έργα τέχνης της αρχαιότητας, βρήκαμε το έργο του Αρχελάου από την Πριήνη, το οποίο σύμφωνα με μελετητές περιγράφει την αποθέωση του Ομήρου. Χρονολογείται στον 3o-2o π.Χ. αιώνα και φαίνεται να φιλοτεχνήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, βρέθηκε όμως το 1658 στην πόλη Bovillae του Λατίου, κοντά στην Αππία Οδό. Σήμερα εκτίθεται στο Βρετανικό μουσείο. Αν και από τους μελετητές αποδίδεται στην αποθέωση του Ομήρου, οι σκηνές που απεικονίζονται στο ανάγλυφο μπορούν να μας δώσουν πληροφορίες για το τελετουργικό του αποχαιρετισμού ενός νεκρού που αποθεώνεται. Δεδομένου ότι η κατασκευή του έργου ήταν κοντά χρονολογικά στην κατασκευή του ταφικού μνημείου στον Καστά, συμπεραίνουμε ότι το τελετουργικό μάλλον δεν είχε αλλάξει ιδιαίτερα.

Με μία πρώτη ματιά μπορούμε να παρατηρήσουμε κάποιες ομοιότητες του τελετουργικού που περιγράφεται στο έργο του Αρχελάου με στοιχεία από το ταφικό μνημείο του Καστά:

apotheosis of homer

  1. Κόρη με φτερά και πόλο
  2. Ο νεκρός στεφανώνεται
  3. Υπάρχει βωμός και ταύρος
  4. Η σκηνή διαδραματίζεται κάτω από θόλο
  5. Υπάρχει βάθρο με άγαλμα, ενδεχομένως του νεκρού. Πίσω από το άγαλμα απεικονίζεται τρίποδας για την απόδοση θεϊκών τιμών στο νεκρό.
  6. Υπάρχουν σκαλιά
  7. Το άνω μέρος του γλυπτού φανερώνει σύμφωνα με μελετητές ότι η σκηνή διαδραματίζεται σε βραχώδες σπήλαιο.

Με τα μέχρι τώρα δεδομένα από τα δελτία τύπου του υπουργείου Πολιτισμού αλλά και από τις συνεντεύξεις της αρχαιολόγου και του αρχιτέκτονα της ανασκαφής στην Αμφίπολη γνωρίζουμε ότι υπάρχουν οι κόρες/καρυάτιδες με πόλο, οι οποίες ενδεχομένως στεφανώνουν τον αποθεωμένο ή αφηρωισμένο νεκρό. Η κυκλική φθορά του ψηφιδωτού ενδέχεται να οφείλεται σε στρογγυλό βωμό που τοποθετήθηκε έξω από τον ταφικό θάλαμο. Ταύρος φαίνεται να απεικονίζεται στα επιστύλια των οποίων οι φωτογραφίες δόθηκαν από το ΥΠΠΟ, ένδειξη της διονυσιακής λατρείας. Σε συνέντευξη των ανασκαφέων διαβάσαμε ότι βρέθηκε βάθρο/βάση αγάλματος το οποίο ίσως σχετιζόταν με τον νεκρό, άρα υπήρχε και άγαλμα του νεκρού, το οποίο ενδεχομένως δείχνει ότι ο νεκρός συμβολικά έχει περάσει στον επίπεδο του θεϊκού. Το μνημείο είναι θολωτός κεραμοσκεπής τάφος με σκαλιά που κατεβαίνουν.

Ας δούμε τώρα μερικές πληροφορίες για το έργο του Αρχέλαου όπως περιγράφονται από τους μελετητές του.

P1

‘Οπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα Hellenica ο Όμηρος (28) στεφανώνεται από τους μακεδόνες βασιλείς της Αιγύπτου Αρσινόη (30) και Πτολεμαίο (29), οι οποίοι αναπαριστούν τον Χρόνο και τη Οικουμένη. Δίπλα στο θρόνο του Ομήρου βρίσκονται η Οδύσσεια (26) και η Ιλιάδα (27). Ακολουθεί ο Μύθος (25) και η Ιστορία (23). Οι υπόλοιποι συμμετέχοντες φαίνεται να είναι η Τραγωδία, η Κωμωδία, η Φύση, η Αρετή, η Μνήμη, η Πίστη και η Σοφία. Οι μορφές που εμφανίζονται στην κάτω ζώνη του αναγλύφου ταυτίζονται με κάποιες επιγραφές που βρίσκονται στο κάτω μέρος του. Πρόκειται για μια αλληγορική παράσταση θυσίας και αποθέωσης.

Untitledhomer

apotheosis_homer_3

Στο ανώτερο επίπεδο του αναγλύφου του Αρχελάου, εμφανίζεται ο Δίας ξαπλωμένος σε έναν βράχο. Κρατάει στο χέρι του σκήπτρο, έχει δίπλα του έναν αετό και παρακολουθεί την αποθέωση. Μία από τις μούσες κατεβαίνει τα σκαλιά κατευθυνόμενη προς τις υπόλοιπες μούσες που βρίσκονται στο παρακάτω επίπεδο, οι οποίες κρατούν μουσικά όργανα ή/και βιβλία.

apotheosis_homer_4

Στο επόμενο επίπεδο εμφανίζεται ο Απόλλωνας να παίζει λύρα και δίπλα μια μούσα η οποία κρατάει στο χέρι της ένα ειλητάριο και λίγο πιο πέρα οι υπόλοιπες μούσες. Δεξιά υπάρχει ένα άγαλμα ανδρός και πίσω του υπάρχει ένα ψηλός τρίποδας. Ο τρίποδας υποδηλώνει τις ηρωικές ή θεικές τιμές που αποδόθηκαν στον εικονιζόμενο από τους ανθρώπους, βάσει της σχετικής εργασίας από τον Καθηγητή Εμμανουήλ Βουτυρά.

Ο Καθηγητής Αρχαιολογίας Εμμανουήλ Βουτυράς αναφέρεται στο συγκεκριμένο ανάγλυφο σε μια εξαιρετική δημοσίευσή του το 1989 στο περιοδικό ‘Εγνατία’, η οποία φέρει τον τίτλο: «Περί της Κρατητείου αιρέσεως : σκέψεις γύρω από το ανάγλυφο του Αρχελάου από την Πριήνη«.

Όπως ανεφέρει ο καθηγητής Βουτυράς, η μορφή της Τραγωδίας στην κάτω ζώνη επαναλαμβάνει ένα άγαλμα από το Πέργαμο και αυτό αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την ένταξη του έργου στο καλλιτεχνικό κλίμα της Δυτικής Μ. Ασίας. Τοποθετεί δηλαδή την κατασκευή του στην Μ.Ασία κι όχι στην Αίγυπτο.

Σχετικά με το άγαλμα του ανδρός στο βάθρο, ο καθηγητής Βουτυράς μετά από αναλύσεις διάφορων συγκριτικών στοιχείων με άλλα έργα, αναφέρει ότι μάλλον πρόκειται άγαλμα του ίδιου του Ομήρου που αποθεώνεται, καθώς η γειτνίαση του αγάλματος με τη σπηλιά δηλώνει την σχέση με τα ποιήματα του Ομήρου που απεγγέλουν οι μούσες με τη συνοδεία της μουσικής του Απόλλωνα. Δυστυχώς, το πρόσωπο του αγάλματος λείπει (είναι σπασμένο) κι έτσι δεν μπορεί να διαπιστωθεί εάν ο άντρας ήταν γενειοφόρος ή όχι.  Όπως επίσης αναφέρεται, μπορούμε να φανταστούμε το πρόσωπο του άντρα ίδιο με εκείνο του Ομήρου, που απεικονίζεται στην κάτω ζώνη.  Η απαγγελία των δύο μουσών έχει ιδιαίτερη σημασία κατά τον καθηγητή Βουτυρά, γιατί οδηγεί στην αναγνώριση του ομηρικού έργου από τον Δία και έτσι τα ομηρικά έπη καθίστανται αθάνατα. Ο Όμηρος αναπαριστάται στο δεύτερο επίπεδο με άγαλμα γιατί δεν θα μπορούσε να αναπαρασταθεί σαν θνητός ανάμεσα στους θεούς. Έτσι επιλέγεται η λύση του αγάλματος στη δεύτερη ζώνη όπου ο Όμηρος περνάει στο επίπεδο των θεών. Στο κάτω επίπεδο του προσφέρονται τιμές και θυσία και στο ανώτερο επίσης του προσφέρονται τιμές με τον τρίποδα και σε αυτό το σημείο βρίσκει τη θέση του ανάμεσα στους θεούς.

Οι περισσότεροι μελετητές υποστηρίζουν ότι πρόκειται για αναθηματικό ανάγλυφο, το οποίο προσφέρθηκε από κάποιον άγνωστο σε εμάς ποιητή, που ήταν θαυμαστής του Ομήρου μετά τη νίκη του ίδιου του ποιητή σε ποιητικούς αγώνες και το οποίο στήθηκε σε κάποιο ιερό (Ομήρειον). Το ανάγλυφο συνεπώς περιγράφεται από τους περισσότερους μελετητές ως αναθηματικό κυρίως λόγω της θυσίας στην κάτω ζώνη. Ωστόσο, ο καθηγητής Βουτυράς στην μελέτη του υποστηρίζει ότι το όνομα του ποιητή δεν αναγράφεται πουθενά, πράγμα δυσεξήγητο αν δεχτούμε ότι είναι ο αναθέτης του έργου.  Παρότι στην κάτω ζώνη του ανάγλυφου υπάρχουν επιγραφές, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο της παράστασης, το οποίο να καταδεικνύει τον αναθέτη ή τον αποδέκτη του έργου ώστε να θεωρεί αναθηματικό. Κατά τον ίδιο μια υπόθεση θα μπορούσε να είναι ότι το ανάγλυφο είχε ανάλογο προορισμό με τους ζωγραφικούς πίνακες που κοσμούσαν βιβλιοθήκες, διδασκαλεία και γυμνάσια δηλαδή είχε ρόλο διακοσμητικό κι όχι αναθηματικό.

Το ορεινό τοπίο στην απόληξη του αναγλύφου υποδηλώνει ένα ιερόν όρος, αρχέτυπο του οποίου θα μπορούσε να θεωρηθεί ο Όλυμπος, το όρος των θεών.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Βουτυρά οι μορφές της Οικουμένης (με ψηλό πόλο) και του Χρόνου, οι οποίες στεφανώνουν τον Όμηρο, δεν μπορούν να ταυτιστούν με την Αρσινόη Γ’ και τον Πτολεμαίο Δ’ τον Φιλοπάτορα, παρότι αυτή οι ταύτιση βρήκε πολλούς υποστηρικτές. Μπορεί όμως χρονικά να ταυτιστεί με την Στρατονίκη και τον Άτταλο Γ’ του Περγάμου και η κατασκευή του να αποδωθεί στην περίοδο 138-133 π.Χ. Είναι γνωστό ότι υπήρχαν στενές σχέσεις μεταξύ των Ρωμαίων και του βασιλείου του Περγάμου κατά τον 2ου αι. π.Χ. (ολόκληρο το βασίλειο είχε γίνει μετά το 133 π.Χ. ρωμαική αποικία) και το ανάγλυφο πρέπει να μεταφέρθηκε στη Ρώμη προς το τέλος του 2ου ή κατά τον 1ο αι. π.Χ., την περίοδο όπου οι Ρωμαίοι έχτιζαν πολυτελείς οικίες με αξιόλογες βιβλιοθήκες.

Ωστόσο, το Βρετανικό μουσείο στο οποίο εκτίθεται σήμερα το έργο, δίνει ως έτος κατασκευής του το 225 έως 205 π.Χ. και πιθανότερο μέρος κατασκευής του την Αλεξάνδρεια. Όσοι μελετητές συμφωνούν με την παραπάνω ταξινόμηση, τείνουν να ταυτίζουν τις μορφές που στεφανώνουν τον Όμηρο με την Αρσινόη Γ’ και τον Πτολεμαίο Δ’, τους μακεδόνες βασιλείς της Αιγύπτου.

apotheosis_homer2

apotheosis

homer apotheosis

Πηγές
(1) Ιστοσελίδα Hellenica
(2) My favourite Planet: Photos of Pergamon, Turkey
(
3) Εμμανουήλ Βουτυράς, Περί της Κρατητείου αιρέσεως: σκέψεις γύρω από το ανάγλυφο του Αρχελάου από την Πριήνη, Περιοδικό Εγνατία, 1989

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s