Διπλός μαίανδρος σε 15 αρχαία μνημεία

Προσπαθήσαμε να βρούμε απεικονίσεις μαιάνδρων παρόμοιων με του Καστά με στόχο να καταλάβουμε αν η απεικόνιση διπλού έναντι απλού μαιάνδρου επιλέγεται με συγκεκριμένα κριτήρια ενδεικτικά της χρήσης του χώρου τον οποίο διακοσμούν ή αν η επιλογή αυτή βασίζεται σε καθαρά διακοσμητικά ή κατασκευαστικά κριτήρια (π.χ. διαθέσιμος χώρος). Φαίνεται ότι μονοί μαίανδροι με κύβο ήταν κάτι συνηθισμένο που εμφανίζεται σε αρκετά αγγεία και ψηφιδωτά της αρχαιότητας. Ωστόσο, διπλός μαίανδρος με κύβους φαίνεται να ήταν κάτι που χρησιμοποιήθηκε πολύ πιο σπάνια. Διπλό μαίανδρο βρήκαμε σε ιερούς ναούς της αρχαιότητας όπως το ναό του Δία στην Ολυμπία, στο Ηφαίστειον ή Θησείο στην Αθήνα καθώς και σε επισκευές αρχαίων ναών που είχαν καταστραφεί από τους Πέρσες και αναστηλώθηκαν από τον Μέγα Αλέξανδρο ή τους επιγόνους του κατά τα ελληνιστικά χρόνια. Διπλό μαίανδρο βρήκαμε επίσης σε κάποιες πολυτελείς ρωμαικές επαύλεις.

Παρακάτω είναι κάποιες από τις απεικονίσεις διπλού μαιάνδρου όπου ο κύβος επαναλαμβάνεται σε δύο σειρές όπως στον τύμβο Καστά. Σε λίγες περιπτώσεις δείχνουμε και ψηφιδωτά που οι σειρές του μαιάνδρου είναι περισσότερες από δύο. Φυσικά η λίστα δεν είναι εξαντλητική και θα ενημερώνεται ανα τακτά χρονικά διαστήματα, αν νέα ευρήματα προκύπτουν.

1. Ναός του Ηφαίστου, Θησείο – Αθήνα

Ο ναός του Ηφαίστου ή Θησείο βρίσκεται στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας και ήταν αφιερωμένος στο θεό Ήφαιστο. Στο ναό φαίνεται να λατρεύονταν εκτός από τον Ήφαιστο, η Αθηνά Εργάνη, ο Θησέας και ο Ηρακλής. Ανοικοδομήθηκε μεταξύ του 460 και του 420 π.Χ. από αρχιτέκτονα που μας είναι άγνωστος. Ο γλυπτός διάκοσμος στις μετόπες τις ανατολικής πλευράς του ναού παριστάνει τους εννέα άθλους του Ηρακλή, ενώ στη βόρεια και τη νότια πλευρά εικονίζονται από τέσσερις άθλοι του Θησέα. Από αυτήν την απεικόνιση προέρχεται κι η ονομασία του ναού »Θησείον».

Στην παρακάτω εικόνα βλέπουμε σχεδιαστική αναπαράσταση απεικόνισης που βρισκόταν στο πτέρωμα της οροφής του ναού του Ηφαίστου. Εκεί εντοπίζουμε το διπλό μαίανδρο με όλα τα στοιχεία του βλέπουμε και στο ψηφιδωτό της Αμφίπολης.

painting_upon_pteroma

2. Ναός του Δία, Ολυμπία

Στίς παρακάτω εικόνες παρουσιάζεται σχεδιαστική αποκατάσταση του ελληνιστικού ψηφιδωτού δαπέδου με τους τρίτωνες, που βρίσκεται στον πρόναο του Ναού του Ολυμπίου Διός στην Ολυμπία.

3. Ναός της Αρτέμιδας στην Έφεσσο

Θεωρείται ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Η κατασκευή του είχε ξεκινήσει περίπου το 560 π.Χ. από τον βασιλιά της Λυδίας Κροίσο, όμως 200 χρόνια αργότερα, κατά το 356 π.Χ. καταστράφηκε από φωτιά την οποία έβαλε ο Ηρόστρατος. Ο Ηρόστρατος ισχυρίστηκε ότι με αυτό τον τρόπο ήθελε να μείνει το όνομά του γνωστό στην αιωνιότητα. Την ίδια νύχτα που κάηκε ο ναός, γεννήθηκε ο Μέγας Αλέξανδρος. Σύμφωνα με το θρύλο η θεά Αρτέμιδα εκείνο το βράδυ βρισκόταν στην Πέλλα και βοηθούσε στην γέννα της Ολυμπιάδας κι έτσι δεν μπόρεσε να προστατεύσει τον ναό της Εφέσσου.

Το 334 π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος, ο οποίος είχε μόλις αρχίσει την εκστρατεία του κατά της Περσικής αυτοκρατορίας, προσφέρθηκε να αναλάβει τα έξοδα της ανοικοδόμησης του νέου Αρτεμισίου, υπό τον όρο να αναγραφεί το όνομά του στο κτήριο. Οι Εφέσιοι όμως αρνήθηκαν ευγενικά την προσφορά του νεαρού βασιλιά, λέγοντας διπλωματικά ότι «ως ου πρέπει θεώ θεοίς αναθήματα κατασκευάζειν», ότι δηλαδή δεν αρμόζει σε ένα θεό να κάνει δώρα σ’ άλλο.

Ο ναός τελικά αναστηλώθηκε και αρχιτέκτονες φαίνεται να ήταν ο Παιόνιος και ο Δημήτριος, στους οποίους ο Στράβωνας προσθέτει και τον Χειροκράτη, ενώ ο Βιτρούβιος τον Δεινοκράτη (μάλλον το ίδιο πρόσωπο με τον Χειροκράτη). Ο μαίανδρος παρακάτω προέρχεται από αυτή την ύστερη φάση της κατασκευής του.

FotoFlexer_Photopsifid

Εδώ βλέπουμε επίσης διπλό μαίανδρο από άλλο κάποιο μνημείο της Εφέσσου.

eph.meander

4. Ανάκτορο Αιγών, Μακεδονία

anaskafes4

5. Ναός του Απόλλωνα, Δίδυμα 300 π.Χ.- 200 π.Χ.

Κίονες με διπλό μαίανδρο από τον μεγαλοπρεπή ναό του Απόλλωνα στα Δίδυμα, ο οποίος χρονολογείται στα ελληνιστικά χρόνια. Το μαντείο των Διδύμων ήταν το 2ο πιο σημαντικό στην αρχαιότητα μετά το μαντείο των Δελφών. Οι αρχαίοι συγγραφείς απέδιδαν την ονομασία Δίδυμα στην ύπαρξη ναών αφιερωμένων στα δίδυμα αδέρφια Άρτεμη και Απόλλωνα, μπορεί όμως η ονομασία να είχε και Καρική προέλευση αφού υπάρχουν παρόμοια τοπωνύμια σε Καρία και Λυδία.

Η ίδρυση του ιερού του Απόλλωνα στα Δίδυμα τοποθετείται πριν τον 7ο αι. π.Χ.,  καταστράφηκε όμως είτε το 494 π.Χ. από τον Δαρείο ή το 479 π.Χ. από τον γιο του Δαρείου τον Ξέρξη. Μετά τις καταστροφές από τους Πέρσες, τα Δίδυμα δεν ανοικοδομήθηκαν άμεσα όπως οι Δελφοί, αλλά ανοικοδομήθηκαν το 334 π.Χ όταν ο Μέγας Αλέξανδρος απελευθέρωσε τις Ιωνικές πόλεις. Τότε η διοίκηση των Διδύμων πέρασε στην πόλη της Μιλήτου, η οποία εξέλεγε πλέον τους ιερείς κάθε χρόνο. Το μνημείο έχει διάφορες επισκευές και προσθήκες από διαφορετικές χρονικές περιόδους όπως για παράδειγμα η μέδουσα που βρίσκεται σε κάποια μετώπη χρονολογείται στον 2ο μ.Χ. αι.

Η λατρεία του Απόλλωνα είχε σταματήσει στα Δίδυμα μετά τους Περσικούς πολέμους, επανήλθε όμως πιθανότατα τον 3ο π.Χ, από τον Σέλευκο τον Νικάτορα ο οποίος θεωρείται ότι την επανέφερε στα Δίδυμα από τα Εκβάτανα.

didyma_t_apollo_front2Didyma-Apollo-temple-640x383turquoise-coast-10

6. Πέργαμος

Το παρακάτω ψηφιδωτό προέρχεται από δημόσιο κτίριο της Περγάμου, ελληνιστκής εποχής. Μας κάνει εντύπωση εκτός από τον διπλό μαίανδρο και το γεωμετρικό σχήμα στην εξωτερική του πλευρά, το οποίο συναντάται σε ψηφιδωτά της Πέλλας. Όπως είχαμε δει στην Πέργαμο βρίσκεται ο ελληνιστικός τύμβος του Yigma Tepe, ο οποίος έχει ακριβώς τις ίδιες διαστάσεις με τον τύμβο Καστά και λίθινο περίβολο. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι βρέθηκε σε κτίριο της Ακρόπολης της πόλης όπου κάποιο από τα κτίρια είναι πανομοιότυπο του ηρώου της Καλυδόνας. Στην Πέργαμο έχει βρεθεί επίσης γιγαντιαίων διαστάσεων άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

house of Attalus

7. Αίγυπτος, Thmuis mosaic

Ψηφιδωτό ελληνιστικής περιόδου από την Αίγυπτο που φέρει την υπογραφή του δημιουργού του »ΣΩΦΙΛΟΣ ΕΠΟΙΕΙ» όπως αντίστοιχα ψηφιδωτό της Πέλλας (ΓΝΩΣΙΣ ΕΠΟΙΗΣΕΝ) και της Περγάμου (ΗΦΑΙΣΤΙΩΝ ΕΠΟΙΕΙ).

Χρονολογείται περίπου στο 200 π.Χ. και θεωρείται ένα από τα πρωιμότερα παραδείγματα της τεχνικής Opus vermiculatum. Η χρονολόγηση βασίζεται σε χαρακτηριστικά του περιγράμματος του μωσαικού, όπως και στη χρήση του μαιάνδρου με προοπτική/βάθος.

8. Δήλος, Αγορά των Ιταλών

Βρίσκεται κοντά στην οδό των Λεόντων και είναι χρονολογημένο στο 130-88 π.Χ. Κάποια από τα ψηφιδωτά της Δήλου είναι κατασκευασμένα με την τεχνική vermiculatum και είναι τόσο υψηλής τέχνης που συγκρίνονται με ψηφιδωτά της ίδιας τεχνικής που έχουν σε Πέργαμο και Αλεξάνδρεια.

9. Herculaneum, Samnite house, 3rd-2nd B.C.

Στο Herculaneum, την πόλη του Ηρακλή, υπάρχει μία από τις αρχαιότερες οικίες (250-200 π.Χ.) το Samnite House, στο πάτωμα της οποίας παρατηρούμε μαίανδρο παρόμοιο με αυτό του Καστά. Γύρω από τον μαίανδρο βλέπουμε ρόμβους ενώ το φρέσκο στους τοίχους μοιάζει στο χρωματισμό με το φρέσκο της ελληνιστικής οικίας της Αμφίπολης

10. Ρωμαικό νεκροταφείο, Σούσσα, Τυνησία 3ος αι. μ.Χ.

Το τμήμα του ψηφιδωτού που βλέπουμε παρακάτω βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνιας στην Αμερική. Δωρίσθηκε το 1904 στο μουσείο από κάποια ιδιώτη, η οποία το είχε αγοράσει στο Λονδίνο.

Το 1860 ο γάλλος πρόξενος της Τυνησίας άνοιξε έναν αρχαίο τάφο στα Σούσσα στον οποίο και βρέθηκε το ψηφιδωτό με σκοπό τα ευρήματα να εκτεθούν σε κάποια ιδιωτική γκαλερύ της Τυνησίας. Το ψηφιδωτό κόπηκε σε 2 τουλάχιστον τμήματα και για αρκετά χρόνια οι μελετητές δεν γνώριζαν που βρίσκεται.

Γνωρίζουμε πως ήταν η αρχική μορφή του ψηφιδωτού από ένα σχεδιάγραμμα του 19ου αιώνα το οποίο βασίστηκε σε φωτογραφία του ψηφιδωτού από την εποχή της ανασκαφής του (1860).

sousa

11. Πάφος, Κύπρος, 2ος αι. μ.Χ. 

Ψηφιδωτό από την Οικία του Διονύσου στην Πάφο με διπλό μαίανδρο. Στην Οικία του Διονύσου συνυπάρχουν ψηφιδωτά από διαφορετικές εποχές – υπάρχει ένα ψηφιδωτό του 4ου π.Χ. αιώνα και αρκετά μεταγενέστερα, κυρίως του 2ου μ.Χ. αιώνα. Στο συγκεκριμένο ψηφιδωτό που χρονολογείται τον 2ο αι. μ.Χ. απεικονίζεται ο Ιππόλυτος και η Φαίδρα.

Η Φαίδρα ήταν η δεύτερη σύζυγος του βασιλιά της Αθήνας Θησέα και κόρη του βασιλιά της αρχαίας Κρήτης Μίνωα, ενώ ο Ιππόλυτος ήταν ο γιος που απέκτησε ο Θησέας από την πρώτη του σύζυγο, την Αντιόπη. Ο Ιππόλυτος τιμούσε μόνο τη θεά Άρτεμη, γεγονός που έκανε την Αφροδίτη να θυμώσει και την Φαίδρα να τον ερωτευτεί.
Η Φαίδρα λοιπόν ερωτεύτηκε τον Ιππόλυτο και μια μέρα, ενώ ο Θησέας απουσίαζε, έστειλε στον πρώτο ένα γράμμα, όπου του εξομολογείτο τον έρωτά της. Ο Ιππόλυτος, δεν ανταποκρίθηκε στο αίσθημα της και εκείνη φοβούμενη τις συνέπειες της πράξης της. Όταν ο Θησέας επέστρεψε, κατηγόρησε τον Ιππόλυτο για αυτό που είχε κάνει η ίδια, ότι δηλαδή της έστειλε ένα γράμμα όπου της εξομολογείτο τον έρωτα του.
Στη σκηνή που βλέπουμε εδώ παρουσιάζεται η Φαίδρα καθισμένη, ενώ ο Ιππόλυτος έχει στο χέρι το γράμμα που του έστειλε και φαίνεται αμήχανος. Ένας Έρωτας, στο
μέρος της Φαίδρας, κρατάει ένα αναμμένο πυρσό, συμβολίζοντας το πάθος που καίει στην καρδιά της. Σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι ο Έρωτας βρίσκεται μόνο στην πλευρά της, δείχνοντας έτσι ότι τα αισθήματα δεν ήταν αμοιβαία.

 

pafos

12. και 13. Rabat, Malta

Δύο ψηφιδωτά με διπλό μαίανδρο και κύβους από το Domvs Romana του Rabat της Μάλτας, 1ος αι. π.Χ.
Το νόμισμα στις φωτογραφίες είναι από την Αμφίπολη στην 1η όψη του οποίου απεικονίζεται ο αυτοκράτορας Κλαύδιος και στην 2η η Αρτέμιδα Ταυροπόλος με το χαρακτηριστικό πέπλο. Στο Domvs Romana βρέθηκαν τα αγάλματα του Αυτοκράτορα Κλαυδίου (ανηψιός του Οκταβιανού Αυγούστου) και της κόρης του Αντωνίας, ο οποίος Κλαύδιος είχε περάσει από την Αμφίπολη.
Το μαρμάρινο άγαλμα είναι μιας μαινάδας με περίτεχνη κόμμωση και ρόδακες. Στο κεντρικό μοτίβο ενός ψηφιδωτού της οικίας απεικονίζονται δύο μαινάδες που επιτίθενται σε σάτυρο. Τα ψηφιδωτά έχουν γίνει με τεχνικές opus vermiculatum και opus tessellatum.

14. Mausoleum of Gala Placidia, 4ος αι. μ.Χ.

Στο Μαυσωλείο της Γάλα Πλακίδια (Gala Placidia) στην Ραβέννα συναντάμε ψηφιδωτό όπου ο μαίανδρος είναι διπλός με κύβο, καθώς και γεωμετρικό σχήμα που υπάρχει στα ψηφιδωτά των Αιγών. Το Μαυσωλείο είναι του 4ου αιώνα μ.Χ. και θεωρείται το μαυσωλείο της οικογένειας του Θεοδοσίου. Η Ραβέννα την εποχή που δημιουργήθηκε το μαυσωλείο, ήταν η πρωτεύουσα της Δυτικής Ρωμαικής Αυτοκρατορίας. Η Gala Placidia κατείχε σημαντική εξουσία και αρμοδιότητες και συντέλεσε στο χτίσιμο και την διατήρηση πολλών σημαντικών μνημείων όπως πχ. την επέκταση και συντήρηση του ναού του Αγίου Παύλου (ο οποίος σημειώνουμε ότι είχε περάσει από την Αμφίπολη) στη Ρώμη.

Το μνημείο έχει χαρακτηριστεί από την UNESCO ως το πιο παλιό και καλοσυντηρημένο μνημείο με ψηφιδωτά και τα ψηφιδωτά του συγκαταλέγονται από την UNESCO στα πιο άρτια καλλιτεχνικά δημιουργήματα. Το μνημείο αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλούς συγγραφείς και καλλιτέχνες όπως τον συγγραφέα Ezra Pound, τον ψυχίατρο και συγγραφέα Carl Young, τον στιχουργό Cole Porter κ.α.

Κάτω από τον θόλο με τον διπλό μαίανδρο βρίσκεται μια αρχαία σαρκοφάγος που ανήκε ενδεχομένως σε μέλος της οικογένεια της Gala Placidia.

 

15. Ανακτορικό συγκρότημα Γαλερίου, Θεσσαλονίκη

Πρόκειται για ψηφιδωτό του οποίου μαίανδρος διαφέρει από τους παραπάνω, αξίζει όμως να αναφερθεί. Ο Γάιος Γαλέριος Βαλέριος Μαξιμιανός ξεκίνησε τον 4ο αι. μ.Χ. ένα φιλόδοξο οικιστικό πρόγραμμα στην Θεσσαλονίκη. Τα κτίρια του εκτείνονταν από την περιοχή που βρίσκεται η Ροτόντα κι ως τη θάλασσα. Το συγκρότημα από το οποίο προέρχεται το παρακάτω ψηφιδωτό περιελάμβανε την Ροτόντα, τη θριαμβική αψίδα και το ανάκτορο με προσαρτημένο σε αυτό το Οκτάγωνο και τον Ιππόδρομο.

Άλλα ψηφιδωτά με πιο πολύπλοκο μαίανδρο και με κύβους

Villa Morgantina, οικία του Γανυμήδη, Σικελία 275-215 π.Χ.

Herculaneum, ψηφιδωτό από το δωμάτιο των γυναικείων λουτρών στην οικεία με το ανάγλυφο του Τηλέφου.

Γυναικεία%20Θερμά%20Λουτρά

Volubulis, Μαρόκκο, Οικία του Ορφέα, 1ος αι. μ.Χ.

Palazzo Massimo Museum, Ιταλία

18

Villa Bignor, Αγγλία, 3ος αι. μ.Χ.

bignor villa, uk, 300 A.D.

House of the Evil Eye, Αντιόχεια

house of the evil eye in Antioch

 

(Σε αυτό τον ιστότοπο μπορεί κάποιος παίζοντας με τις επιλογές να καταλάβει πως περίπου είναι η δομή του μαιάνδρου  http://gwydir.demon.co.uk/jo/greekkey/turns.htm  Στην περίπτωση του Καστά ο μαίανδρος προκύπτει αν κάποιος επιλέξει στην κατηγορία design την επιλογή cross and square και στην κατηγορία style την επιλογή inverse meander.)

Πηγές: