Η ελληνιστική οικία της Αμφίπολης

Η ελληνιστική οικία της Αμφίπολης που χρονολογείται στο 2ο π.Χ. αιώνα περιλαμβάνει μεταξύ άλλων ένα δωμάτιο στο επίχρισμα των τοίχων του οποίου ίσως απεικονίζεται το εσωτερικό του τάφου της Αμφίπολης στον τύμβο Καστά. Εναλλακτικά, έχει προταθεί πως η διακόσμηση αυτή αναπαριστά τον περίβολο του τύμβου ή πως η ομοιότητα είναι συμπτωματική, μιας και η χρήση ψευδοϊσόδομης τοιχοποιίας δεν ήταν ασυνήθιστη για κτιριακές κατασκευές την ελληνιστική περίοδο. Μια εικόνα του δωματίου παρουσιάζεται παρακάτω.

Amphipolis_Wohnhaus_mit_Wanddekoration_im_Strukturstil_Amphipolis_a4bc0a25

Μερικά ανασκαφικά δεδομένα

H θέση της οικίας δίνεται στον παρακάτω χάρτη. Βρίσκεται πολύ κοντά στο γυμνάσιο της Αμφίπολης,  εκτός των υστερορωμαΙκών τοιχών και νότια του χώρου όπου έχουν ανασκαφεί πέντε (μεταγενέστερες της οικίας) χριστιανικές βασιλικές. Η οικία εντοπίστηκε στις ανασκαφές του Δ. Λαζαρίδη το 1982 και το 1983. Μεγάλο μέρος των καταστροφών που έχει υποστεί οφείλεται στις εργασίες διάνοιξης ενός σύγχρονου αγροτικού δρόμου. Χρονολογήθηκε στον 2ο π.Χ. αιώνα βάσει κεραμεικής και άλλων ευρημάτων της επίχωσης, αν και εικάζεται πως ήταν κατοικίσιμη μέχρι και τον 1ο π.Χ. αιώνα.

map_hellenistic

Στην οικία εντοπίστηκαν δύο μεγάλα δωμάτια, μία αυλή και πλήθος ευρημάτων σε μερικά από τα οποία θα αναφερθούμε συνοπτικά παρακάτω. Στο πρώτο δωμάτιο, που ανασκάφηκε το 1982, βρέθηκαν τοίχοι με έντονα χρώματα και απεικονίσεις διαφόρων γεωμετρικών σχημάτων (ρόμβοι, ορθογώνια παραλληλόγραμα κ.α.). Οι τοιχογραφίες του δωματίου θυμίζουν έντονα ανάλογες διακοσμήσεις σε κτήρια της Πομπηίας (πρώτος πομπηιανός ρυθμός). Το δεύτερο δωμάτιο ανασκάφηκε το 1983 και περιλαμβάνει την τοιχοποιία που παρουσίαστηκε στην αρχή. Η αυλή της οικίας επίσης ανασκάφηκε την ίδια χρονιά. Οι δύο φωτογραφίες που ακολουθούν, παρουσιάζουν τα δύο δωμάτια.

Τί αναπαριστά το 2ο δωμάτιο;

Στην αναπαράσταση τοιχοποιίας που βλέπουμε στο 2ο δωμάτιο υπάρχουν τέσσερα διαζώματα απομίμησης ορθοστατών. Σε αυτά τα διαζώματα το χαμηλότερο έχει τους μεγαλύτερους καθ’ ύψος ορθοστάτες (που τους ονομάζουμε συμβατικά Ο1), ακολουθεί ένα διάζωμα με τους μικρότερους (Ο2) ενώ στα δύο τελευταία αναπαρίστανται οι ορθοστάτες μεσαίου μεγέθους, με αυτόν της τελευταίας σειράς να έχει ελάχιστα μικρότερο ύψος από αυτόν της προτελευταίας (Ο3, Ο4). Τα ύψη των δόμων είναι:

  • Ο1: 0.68 μ.
  • Ο2: 0.2 μ.
  • Ο3: 0.44 μ.
  • Ο4: 0.34 μ.

Το μέγιστο μήκος τους ειναι 0.97 μ.

Ψευδοϊσόδομη τοιχοποιία ή αναπαράστασή της υπάρχει σε διάφορα σημέια του τύμβου Καστά με ελαφρώς διαφοροποιημένες μορφές: στον περίβολο, στο επίχρισμα των πλαϊνών τοίχων που οδηγούν στην είσοδο με τις σφίγγες, στην πρόσοψη της είσοδου των σφιγγών και στο εσωτερικό του τάφου, όπως βλέπουμε στις ακόλουθες φωτογραφίες.

Ο περίβολος του τύμβου Καστά έχει πέντε διαζώματα. Το πρώτο διάζωμα είναι βάση του περιβόλου και αποτελείται από ορθοστάστη τύπου Ο2. Το διάζωμα αυτό δεν αναπαρίσταται στην ελληνιστική οικία, χωρίς όμως αυτή η διαφορά να θεωρείται σημαντική: στο κάτω μέρος του τοίχου της οικίας υπάρχει μία λευκή ταινία η οποία ίσως αντιστοιχεί, έστω και ποιοτικά, στη βάση που διαμορφώνεται από τον ορθοστάτη Ο2 στον περίβολο του Καστά. Τα τρία ακόλουθα διαζώματα του περιβόλου αποτυπώνονται με ικανοποιητική ακρίβεια στην οικία. Ωστόσο, η στέψη με γείσα του περιβόλου δεν έχει ανάλογη απεικόνιση στην ελληνιστική οικία: στο σημείο που έπρεπε να υπάρχει μια μορφή αναπαράστασης των γείσων υπάρχει ο ορθοστάτης Ο4. Αυτή είναι ίσως και η πιο ουσιαστική διαφορά με τον περίβολο. 

Οι διαφορές με την τοιχοποιία που παρατηρούμε στο χώρο της εισόδου των σφιγγών είναι παρόμοιες, καθώς στο επίχρισμα των πλαϊνών τοίχων η αναπαράσταση ορθοστατών τύπου Ο2 σχηματίζει τρία ή και περισσότερα διαζώματα τα οποία εναλλάσονται συνεχώς με διαζώματα ορθοστατών μεγαλύτερου μεγέθους. Δεν υπάρχει κάποια διάταξη που να βλέπουμε αλληλουχία διαζωμάτων Ο3-Ο4, όπως στην οικία. Στην παρακάτω εικόνα σημειώνονται ομοιότητες (πράσινες γραμμές) και διαφορές (κόκκινο πλαίσιο) που συζητήθηκαν παραπάνω.

comparison_fail

Ενδιαφέρουσα είναι η σύγκριση με την αλληλουχία ορθοστατών που παρατηρούμε στα πλευρικά τοιχώματα του τάφου ακριβώς πίσω από την είσοδο των των σφιγγών. Τη σύγκριση την παρουσιάζουμε με τις τρεις φωτογραφίες που συνδυάζουμε παρακάτω. Η φωτογραφιά στην κορυφή είναι η καλύτερη αυτών των τείχων που είναι διαθέσιμη από το ΥΠΠΟ. Στη φωτογραφία κάτω δεξιά μπορούμε να διακρίνουμε, έστω και με δυσκολία, την αλληλουχία των ορθοστατών ενώ κάτω αριστερά παραθέτουμε για λόγους σύγκρισης μια φωτογραφία από την ελληνιστική οικία. Σε κάθε φωτογραφία σημειώνουμε και τους τύπους των ορθοστατών. Όπως φαίνεται, οι τέσσερις υψηλότερες σειρές ορθοστατών είναι στη σωστή σειρά και έχουν την κοντινότερη αντιστοιχία με την αναπαράσταση που βλέπουμε στην ελληνιστική οικία. Στη φωτογραφία με την καρυάτιδα διακρίνουμε πως η τοιχοποιία του τάφικου χώρου έχει ακόμα περισσότερα διαζώματα σε χαμηλότερα στρώματα τα οποία δεν απεικονίζονται στην ελληνιστική οικία, πιθανόν λόγω έλλειψης χώρου. 

comparison_new

Η αντιστοιχία που παρουσιάζουμε παραπάνω παρατηρείται μόνο στο συγκεκριμένο τμήμα του τάφου της Αμφίπολης. Ακόμα και στο χώρο που περιέχει το ψηφιδωτό, πίσω από τις καρυάτιδες, αλλά και στον τρίτο θάλαμο, η αλληλουχία των ορθοστατών είναι διαφορετική απ’ ό,τι στον πρώτο χώρο. Αν συνεπώς οι συγκρίσεις που κάνουμε έχουν νόημα, πιστεύουμε πως στην ελληνιστική οικία μάλλον απεικονίζεται ο πρώτος θάλαμος πίσω από την είσοδο των σφιγγών και όχι ο περίβολος ή κάποιο άλλο τμήμα του.

Την υπόθεση πως η διακόσμηση στην ελληνιστική οικία (και όχι μόνο του 2ου δωματίου) είναι επηρεασμένη από το εσωτερικό του τάφου στον Καστά ίσως την ενισχύουν μερικά ακόμα ευρήματα των ανασκαφών:

  1. Όπως διακρίνεται και στην πρώτη φωτογραφία του άρθρου, η διαγράμμιση με την οποία έχει γίνει η αναπαράσταση της τοιχοποιίας στην ελληνιστική οικία έχει χρώματα μπλέ και κόκκινο. Τα χρώματα αυτά έχουν παρατηρηθεί σε πολλά σημεία των θαλάμων του τάφου της Αμφίπολης, π.χ. στο κατώφλι της εισόδου, στα μωσαϊκά, στις καρυάτιδες και στις ζωγραφιστές αναπαραστάσεις της ψευδοροφής. Δεν έχουν παρατηρηθεί στον περίβολο βάσει των όσων γνωρίζουμε ως τώρα.

2. Ο τύπος του ψηφιδωτού δαπέδου που παρατηρείται στην αυλή της ελληνιστικής οικίας φαίνεται να έχει ομοιότητες με τον τύπο του ψηφιδωτού που υπάρχει μετά την είσοδο με τις σφίγγες στον τύμβο Καστά.

3. Από τα ευρήματα της επίχωσης που κάλυπτε τα δύο δωμάτια της ελληνιστικής οικίας διακρίνουμε διάφορα διακοσμητικά στοιχεία που συναντάμε στον τάφο του Καστά, όπως για παράδειγμα οκτάφυλλοι ρόδακες. Η χρήση γεωμετρικών δομών, όπως π.χ. οι ρόμβοι του 1ου δωματίου, υπάρχουν στο ψηφιδωτό του Καστά πριν την είσοδο των σφιγγών.

Γιατί η σύγκριση είναι σημαντική;

Βάσει των όσων έχουν δηλωθεί από την ανασκαφική ομάδα, το μνημείο στον τύμβο Καστά έχει χρόνο ζωής από το τελευταίο τέταρτο του 4ου π.Χ. αιώνα εώς και τα υστερορωμαϊκά χρόνια, δηλαδή ένα σύνολο 5-6 αιώνων. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα ξέρουμε πως είχε συλληθεί ή/και λεηλατηθεί, συνεπώς το γεγονός πως αρκετοί χώροι του τάφου (πλην του 3ου θαλάμου) βρέθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση σημαίνει πως συντηρούνταν ή αναμορφώθηκαν στη διάρκεια ζωής του μνημείου. Άλλαξαν άραγε αυτές οι παρεμβολές το μνημείο σε σχέση με την αρχική του μορφή;

Ακόμα και αν η μορφή των πρώτων θαλάμων άλλαξε στο χρόνο ζωής του ταφικού μνημείου, η σύγκριση που κάναμε υποδεικνύει πως οι όποιες αλλαγές θα πρέπει να ολοκληρώθηκαν το αργότερο 2ο π.Χ. αιώνα, περίοδος στην οποία χρονολογείται η οικία.  Αν μετέπειτα οι Ρωμαίοι κάνανε και άλλες επεμβάσεις στον πρώτο θάλαμο, αυτές θα έγιναν κυρίως για λόγους συντήρησης παρά για λόγους ολοκληρωτικής αναμόρφωσής του. 

Το ότι επίσης το εσωτερικό των θαλάμων του Καστά αναπαρίσταται σε οικία σημαίνει πως εώς και τον 2ο π.Χ. αιώνα τουλάχιστον το μνημείο του τύμβου ήταν γνωστό και λογικά επισκέψιμο. Για ποιο λόγο όμως ο ταφικός χώρος να ήταν επισκέψιμος όταν μετά από αρκετές συλλήσεις και καταστροφές ο αρχικός του ρόλος είναι πιθανόν να είχε αλλοιωθεί;

Απάντηση σε αυτό μας δίνει ίσως η εικόνα του πρώτου δωματίου της ελληνιστικής οικίας, της οποίας η διαμόρφωση είναι λογικό να έχει επηρεαστεί από τον τύμβο Καστά. Τα γεωμετρικά σχήματα που παρατηρούμε στο πρώτο δωμάτιο αντιστοιχούν στα παιχνίδια που σύμφωνα με τη μυθολογία, έδωσαν οι Τιτάνες στον μικρό Διόνυσο (ρόμβος, καθρέφτης, κύκλος).

Μια ακόμα σύνδεση με το Διόνυσο προκύπτει και από τη σύγκριση του πρώτου δωματίου της οικίας με τη βίλα των Μυστηρίων της Πομπηίας, στον πιο γνωστό χώρο της οποίας απεικονίζεται ένα διονυσιακό τελετουργικό, όπως βλέπουμε στην πρώτη εικόνα της συλλογής που παρουσιάζουμε παρακάτω. Στις υπόλοιπες φωτογραφίες από διαφορετικούς χώρους της βίλας παρατηρούμε παρόμοια διακόσμηση με την ελληνιστική οικία της Αμφίπολης, όπως ζωγραφιστούς ρόμβους και ορθογώνια στους τοίχους, παρόμοια χρώματα κ.α. Η τελευταία εικόνα της συλλογής δείχνει μια ψηφιακή αναπαράσταση της αίθουσας που περιλαμβάνει την απεικόνιση του τελετουργικού, από την οποία επίσης ξεχωρίζουμε τη διακόσμηση του δαπέδου με ρόμβους. 

Χρήση ρόμβων υπάρχει και στη διακόσμηση του ψηφιδωτού στην οικία του Διονύσου στην Πέλλα.

Συμπερασματικά, η σύγκριση του μνημείου στον τύμβο Καστά με την ελληνιστική οικία δίνει ενδείξεις πως:

  • Το μνημείο του τύμβου Καστά ήταν στο σύνολό του ήδη υπαρκτό τον 2ο π.Χ. αιώνα και δε μπορεί να είναι ρωμαϊκό
  • Το δεύτερο δωμάτιο απεικονίζει τον πρώτο θάλαμο του τάφου στον τύμβο Καστά και όχι τον περίβολο ή κάποιον άλλο χώρο του μνημείου
  • Το μνημείο ήταν γνωστό και μερικώς επισκέψιμο 
  • Η μορφή του πρώτου ταφικού χώρου δε μπορεί να άλλαξε ουσιαστικά από παρεμβολές των Ρωμαίων. Αν όντως πραγματοποιήθηκαν παρεμβολές από Ρωμαίους, αυτές θα έγιναν σημειακά ή για λόγους συντήρησης

Υπόμνημα 1: Μερικές ακόμα απλές παρατηρήσεις της τοιχοποιίας στον τύμβο Καστά

Προσεκτική παρατήρηση στην απεικόνιση της ψευδοϊσόδομης τοιχοποιίας στην ελληνιστική οικία δείχνει πως στην αναπαράστασή έχουν αποδοθεί λεπτομέριες που αφορούν τη σχετική θέση και το μέγεθος των ορθοστατών του τύμβου Καστά. Εξηγούμε το σκεπτικό μας με τα παρακάτω σχήματα.
pseudo

Στην περίπτωση Αοι ορθοστάτες της μεσαίας σειράς είναι ακριβώς στο μέσο των ορθοστατών του υπερκείμενου και υποκείμενου διαζώματος (κόκκινα και πράσινα βέλη έχουν το ίδιο μήκος). Στην περίπτωση Β η θέση των ορθοστατών της μεσαίας σειράς είναι μετατοπισμένη σε σχέση με το κέντρο που ορίσαμε παραπάνω (κόκκινα και πράσινα βέλη δεν έχουν το ίδιο μήκος).

Αυτό που παρατηρούμε τόσο στον περίβολο του Καστά όσο και στους διάφορους χώρους των θαλάμων και της εισόδου στο μνημείο είναι το ΒΗ λεπτομέρεια αυτή έχει εν μέρει συμπεριληφθεί στην αναπαράσταση που βλέπουμε στην ελληνιστική οικία. Η σχετική μετατόπιση των ορθοστατών από το κέντρο είναι τέτοια ώστε ίσως να αντιστοιχεί σε κάποια γεωμετρική ποσότητα ή να έγινε με κατασκευαστικά κριτήρια, αν και αυτό δεν είναι κάτι που έχουμε διερευνήσει. Η σχετική αυτή μετατόπιση πάντως φαινεται να είναι διαφορετική για τον περίβολο του τύμβου Καστά και διαφορετική για το εσωτερικό του τάφου. Ενας λόγος είναι πως μόνο στον περίβολο του Καστά όλοι οι ορθοστάτες έχουν το ίδιο μήκος (και για αυτό το λόγο η σχετικη μετατόπιση των ορθοστατών είναι παντού η ίδια, όσο μπορούμε να δούμε από τις φωτογραφίες), κάτι το οποίο δε φαίνεται να ισχύει ούτε στο εσωτερικό του τάφου, ούτε στην αναπαράσταση στην ελληνιστική οικία. Αυτό είναι ένα ακόμα χαρακτηρίστικο που ίσως ενισχύει την άποψη πως η αναπαράσταση της τοιχοποίιας στην οικία αντιστοιχεί στο εσωτερικό του τάφου και όχι στον περίβολο.

Τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν τα συναντάμε μόνο στον τύμβο Καστά. Ενδεικτικά δίνουμε παρακάτω ένα παραδείγμα από το Ιερόν στη Σαμοθράκη, μνημείο σύγχρονο του Καστά.

Μερικά ακόμα παράδειγματα από μεταγενέστερα κτήρια δίνονται παρακάτω. Η πρώτη εικόνα δείχνει την αναπαράσταση του βουλευτήριου της Πριήνης, κτήριο που χρονολογείται το 200 π.Χ., η δεύτερη το θέατρο των Φιλίππων, μέρος του οποίου αναστηλώθηκε πρόσφατα, και η τρίτη αναπαράσταση ναού της Ήρας που βρίσκεται στην Πέργαμο της Μικράς Ασίας.

Υπόμνημα 2: Η Πομπηία ως σημείο αναφοράς

Οι ανασκαφές στην Πομπηία ανέδειξαν κτήρια τα οποία είχαν διατηρηθεί σε εξαιρετική κατάσταση μιας και είχαν καλυφθεί από ένα παχύ στρώμα στάχτης το οποίο προήλθε από την έκρηξη του Βεζούβιου τον Αύγουστο του 79 μ.Χ. Σε αυτά εντοπίζονται πολλά πολιτιστικά στοιχεία από την Ελλάδα. Άλλωστε η Πομπηία ήταν ελληνική αποικία που δέχθηκε σημαντικές ελληνιστικές επιρροές ειδικά μετά την κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Ρωμαίους το 168 π.Χ. Είναι συνεπώς αρκετά λογικό να προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε ευρήματα στην Αμφίπολη ή και στη Μακεδονία γενικότερα έχοντας ως σημείο αναφοράς την Πομπηία, όπως δηλαδή κάναμε και πιο πάνω για την ελληνιστική οικία της Αμφίπολης. Ακολούθως παρουσιάζουμε μια μικρή ενδεικτική συλλογή από εικόνες και δεδομένα για να στηρίξουμε αυτή την αποψη.

Η εικόνα των πομπηιανών κτηρίων οδήγησε στην κατηγοριοποίηση και χρονολογική τοποθέτηση των διακοσμήσεών τους σε τέσσερις ρυθμούς, όπως φαίνεται στο παρακάτω διάγραμμα.

pompeii_styles

Στον πρώτο ρυθμό (ή «στυλ») οι τοιχογραφίες μιμούνται μαρμάρινους τοίχους με τους ορθοστάτες και την επίστεψή τους. Μερικές εικόνες διακόσμησης πρώτου ρυθμού από κτήρια της Πομπηίας και της ευρύτερης περιοχής του Βεζούβιου δίνονται παρακάτω.

Ρωμαικά κτίρια με παρόμοια τεχνοτροπία εκτός της Πομπηίας έχουν εντοπιστεί σε αρκετές περιοχές, ένα παράδειγμα ειναι το παλάτι του Ηρώδη (ή Ηρώδειον).

Η κυρίαρχη αντίληψη είναι πως ο τύπος αυτός της διακόσμησης έχει ως πηγή «έμπνευσης» ανάλογες διακοσμήσεις σε πολυτελείς κατοικίες ή και παλάτια της ελληνιστικής εποχής. Εκτός της Πομπηίας, ακόμα και στον ελληνικό χώρο, ελάχιστα είναι τα δείγματα των «πρωτότυπων» διακοσμήσεων που έχουν απομείνει. Μεταξύ αυτών η ελληνιστική οικία της Αμφίπολης που παρουσιάσαμε παραπάνω (2ος π.Χ. αιώνας), η οικία των Κονιαμάτων στην Πέλλα (3ος π.Χ. αιώνας), η οικία του Διονύσου στη Δήλο. Κατανοούμε συνεπώς τη σημασία της συγκριτικής μελέτης των κτιρίων πρώτου ρυθμού της Πομπηίας, όσο και τη σπανιότητα του της ελληνιστικής οικίας που ανασκάφηκε στην Αμφίπολη.

Οι διακοσμήσεις δεύτερου εώς τέταρτου πομπηιανού ρυθμού είναι αρκετά πιο πλούσιες και πολύπλοκες. Δεν απουσιάζουν όμως ούτε από αυτές οι αναφορές στη μακεδονική ιστορία και τον πολιτισμό ή και οι ομοιότητες με σημαντικά ελληνιστικά μνημεία και κτήρια.

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή της τοιχογραφίας 2ου ρυθμού από τη βίλλα του Publius Fannius Synistor στο Boscoreale και στην οποία φαίνεται να αναπαρίσταται η οικογένεια του Δημήτριου Πολιορκητή (η γυναίκα του, Φίλα και ο γιός του, Αντίγονος Γονατάς) μαζί με τον δάσκαλο του τελευταίου, τον Μενέδημο της Ερέτριας. Στην ίδια βίλα υπάρχουν μια αναπαράσταση γυναίκας που συγκρατεί μια ασπίδα, πάνω στην οποία ίσως απεικονίζεται ένας από τους διαδόχους του μακεδονικού βασιλείου, όπως και μια τοιχογραφία που ίσως δείχνει τον Αχιλλέα με τη μητέρα του, τη Θέτιδα.

Παραδείγματα 2ού εώς 4ου ρυθμού συναντάμε και εκτός Πομπηίας, πχ. στην Έφεσσο της Μικράς Ασίας. Είναι ενδιαφέρον πάντως πως σε διαφορετικά κτίρια της ίδιας εποχής (οικίες Εφέσσου και Ηρώδειον, που παρουσιάστηκε πιο πάνω) παρατηρούμε τη χρήση διαφορετικών πομπηιανών ρυθμών, οι οποίοι κατά κανόνα διαχωρίζονται και χρονολογικά.

Πηγές

(1) Δ. Λαζαρίδης, ΠΑΕ 1982-1983
(2) www.amphipolis.gr
(3) Prometheus Digital Image Library
(
4) ΥΠΠΟ (φωτογραφίες τύμβου Καστά)

(5) Η κυκλική φθορά στο ψηφιδωτό της Αμφίπολης
(
6) Γ. Καραδέρος, Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, «Θέατρο Φιλιππών, 2001» ,ΑΕΜΘ 15, (2001)
(7) Arachne Digital Image Database
(
8) Phyllis Lehmann, Addendum to Samothrace, Volume 3
(9) Ιστοσελίδα: AD 79 Eruption
(10) MOSAIC PAVEMENTS IN CLASSICAL AND HELLENISTIC DINING-ROOMS
(11) Archaiologia.gr: Τα σπίτια της Πέλλας

Πολλές φωτογραφίες έχουν επίσης προέλθει από εκτενεις αναζητήσεις σε συλλογές του Pinterest και του Flickr

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s