Το Ηρώον του Αρχοντικού Πέλλας και ο μακεδονικός τάφος Γιαννιτσών

(26/8/2015)

Η αρχαία Πέλλα ως πρωτεύουσα του μακεδονικού κράτους, έχει πληθώρα αρχαιολογικών θησαυρών στους οποίους μπορούμε να αναζητήσουμε αρκετούς ενδιαφέροντες παραλληλισμούς και πληροφορίες που μπορούν να βοηθήσουν στην ερμηνεία των ευρημάτων του τύμβου Καστά. Ενδεικτικά αναφέρουμε το ακροκέραμο με τις σφίγγες και την καρυάτιδα που παρατηρήθηκε απο τον περιηγητή Peter Oluf τo 1830, το ανάγλυφο με αφιέρωση στον αφηρωϊσμένο Ηφαιστίωνα, το οποίο παραδόθηκε στην αρχαιολογική υπηρεσία από έναν αγρότη στην Πέλλα αλλά είναι άγνωστο σε ποια περιοχή βρέθηκε, καθώς και μία μαρμάρινη κεφαλή του Μεγάλου Αλεξάνδρου του 3ου αι. π.Χ., αντίγραφο έργου του Λυσίππου.

Παρακάτω γίνεται αναφορά σε δύο σημαντικά μνημεία της περιοχής της Πέλλας, η έρευνα των οποίων ισως αναδεικνύει μερικές ενδιαφέρουσες ερμηνείες, τόσο για τον τύμβο Καστά ως σύνολο, όσο και για επιμέρους ευρήματα εντός αυτού.

Ηρώο Αρχοντικού Πέλλας

Το Ηρώο του αρχοντικού Πέλλας είναι ένα ταφικό μνημείο με κυκλικό περίβολο (κρηπίδα). Αποκαλύφθηκε σε ανασκαφές του 1986-1987 από την ομάδα του Παύλου Χρυσοστόμου. Αποδόθηκε ως ηρώο καθώς, σύμφωνα με τους ανασκαφείς, παρόμοιες ελληνιστικές κατασκευές που έχουν βρεθεί στην Ελλάδα, στη Θράκη και τη Μικρά Ασία εκφράζουν το ηρωικό πνεύμα της εποχής που δημιουργήθηκε μετά την εκστρατεία του Μ.Α. στην Ανατολή.

Φωτογραφίες του μνημείου δίνονται παραπάνω. Ακολούθως, απαριθμούμε μια σειρά από ενδιαφέροντα ευρήματα και συσχετισμούς με τον τύμβο Καστά:

1) Έχει περίβολο, με περίμετρο 158.5 μέτρα. Η διάμετρος (όχι περίμετρος) του Καστά είναι 158.4 μέτρα
2) Ο περίβολος ήταν διακοσμημένος με ασπίδες. Η διάμετρος της ασπίδας στο μνημείο του Αρχοντικού αντιστοιχεί σε αυτή των φαλαγγιτών του μακεδονικού στρατού (0.62 μ), και οι συγγραφείς της εργασίας υποστηρίζουν πως ίσως το μνημείο προοριζόταν για κάποιο σημαντικό διοικητή μακεδονικής φάλαγγας. Ασπίδες έχουν βρεθεί και στα διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη στην Αμφίπολη που αποδίδονται πιθανότατα στο βάθρο του Λέοντα. Άραγε μπορεί να γίνει παρόμοια σύγκριση στον Καστά όπως και στην περίπτωση του Αρχοντικού;
3) Στην ανατολική πλευρά βρέθηκε δρόμος, που τον ακολουθούσαν δύο χώροι, ο ένας εκ των δύο προοριζόταν για να δέχτει μακεδονικό τάφο.
4) Το μνημειό χρονολογήθηκε αρχικά στα χρόνια του Αντίγονου Γονατά (276-239 πΧ), βάσει κεραμικής, όμως τα τελευταία δεδομένα δείχνουν πως η κατασκευή του τοποθετείται στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια. Το πιο πιθανό εύρος είναι το 285-281 π.Χ., αρκετά κοντά στην περίοδο της επιδρομής των Γαλατών. Η επιδρομή αυτή και η αστάθεια που ακολούθησε εξηγούν μάλλον, το γεγονός πως το Ηρώον δεν ολοκληρώθηκε ποτέ παρόλο που δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για αυτό.
5) Για στατικούς και οικονομικούς λόγους, μέρος του φυσικού λόφου στον οποίο βρέθηκε το Ηρώο φαίνεται πως χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή του.
6) Η χαρακτηριστική μονάδα μέτρησης (εμβάτης) του μνημείου στο Αρχοντικό είναι 0.328 μ, κάτι που αντιστοιχεί στο εύρος του δωρικού ποδός. Στην εργασία των Στέλλα και Στέφανου Μιλλερ, που συνέλεξαν και μελέτησαν τα διάσπαρτα μέλη του περιβόλου του Καστά από το Στρυμόνα, βρέθηκε πως ο εμβάτης είναι 0.325 μ, με μικρό περιθώριο σφάλματος. Ο καθηγητής Μπακαλάκης που το 1940 είχε μελετήσει μικρότερο αριθμό από την ίδια συλλογή δόμων, είχε προσδιορίσει τον εμβάτη στα 0.328 μ.
7) Οι θάλαμοι του Ηρώου, κοιτάνε προς τη γενική κατεύθυνση της αρχαίας Πέλλας (άσπρη γραμμή στην παρακάτω εικόνα από το Google Maps) από την οποία απέχουν περίπου 6 χλμ. Οι θάλαμοι του τύμβου Καστά κοιτάνε προς την αρχαία Αμφίπολη.

pella8

Με λίγα λόγια έχουμε ένα μνημείο μεταγενέστερο του 4ου π.Χ. αιώνα το οποίο παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με τον τύμβο Καστά. Άραγε είναι το Ηρώο το καλύτερο γνωστό (και κοντινότερο χρονικά παράδειγμα) απομίμησης του μνημείου της Αμφίπολης; Θυμίζουμε πως ακομα μετάγενέστερα (2ος π.Χ. αιώνας) τοποθετείται ένας ελληνιστικός τύμβος διαμέτρου 158 μέτρων και με περίβολο που βρίσκεται στην Πέργαμο της Μικράς Ασίας (διαβάστε το σχετικό άρθρο εδώ).

Αξίζει επίσης να σημειωθεί πως το Αρχοντικό Γιαννιτσών είναι μία από τις λίγες περιοχές (εκτός της Αμφίπολης) στις οποίες έχουν βρεθεί σφίγγες που εικάζεται πως αποτελούσαν τμήμα ταφικού μνημείου. Πιο συγκεκριμένα, η μαρμάρινη σφίγγα αρχαικών χρόνων παραδόθηκε στους αρχαιολόγους τη δεκαετία του 1980 από αγρότες της περιοχής δίνοντας (μαζι με άλλα αντικείμενα) ισχυρές ενδειξεις για την παρουσία νεκροταφείων στην περιοχή του Αρχοτικού. Αν και δε βρήκαμε εικόνα αυτής της σφίγγας, πιστεύουμε πως ίσως μοιάζει με ανάλογο εύρημα που έγινε στην Πεντάβρυσο Καστοριάς. Η σφίγγα της Πεντάβρυσου χρονολογείται επίσης στους αρχαϊκούς χρόνους και φωτογραφία της παρουσιάζεται παρακάτω.

sphinx

Μακεδονικός τάφος Γιαννιτσών

Ο μεγάλος αυτός τάφος ανήκε σε τύμβο διαμέτρου περίπου 100 μέτρων. Βρίσκεται σε απόσταση 1 χλμ. δυτικά της Νέας Πέλλας, ανάμεσα στα χωριά Μεσιανό και Παραλίμνη, και αρκετά κοντά στην αρχαία Εγνατία Οδό. Ανασκάφηκε το 1993 από τον Παύλο Χρυσοστόμου. Βρέθηκε συλλημένος και εν μέρει κατεστραμμένος σε πολλά σημεία. Οπές που είχαν δημιουργηθεί στη δομή του τάφου από τους τύμβωρύχους είχαν σαν αποτέλεσμα να γεμίσει ο προθάλαμος με χώμα. Η απουσία της μαρμάρινης πόρτας μέσω της οποίας επικοινωνούσαν ταφικός θάλαμος και προθάλαμος επέτρεψε σε χώμα να εισχωρήσει και στον ταφικό χώρο. Μερικές φωτογραφίες του μνημείου κατά την αποκάλυψή του δίνονται παρακάτω. Παρατηρήστε και εδώ την κατηφορική κλίση των χωμάτων που έχουν διευσδύσει στον ταφικό χώρο από τον προθάλαμο (πάνω δεξιά), για την οποία έχουμε αναφερθεί και σε σχετικό άρθρο για την αρχαία Λυδία και τον τύμβο Καστά.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις αφορά τα ευρήματα της στρωματογραφίας της επίχωσης του ταφικού θαλάμου. Εκεί βρέθηκαν στρώματα με καύση, αγγεία και οστά ζώων, γεγονός που δείχνει πως ο χώρος είχε παραμείνει ανοιχτός μετά τη σύλλησή του. Με βάση αυτά τα ευρήματα οι μελετητές προτείνουν πως λόγω της μικρής του απόστασης από την Εγνατία Οδό, ο τάφος είχε χρησιμοποιηθεί ως καταφύγιο περιηγητών ή ταξιδιωτών. Θυμίζουμε πως ο Ε. Καμπούρογλου, κατά την παρουσίασή του στο συνέδριο ΑΕΜΘ 2014 αναφέρθηκε στην εύρεση στρωμάτων καύσης στο εσωτερικό του τρίτου θαλάμου του τύμβου Καστά. Είναι επίσης αξιοσημείωτο πως μεταξύ τύμβου Καστά και λόφου 133 βρέθηκε μιλιάριο του Καρακάλλα, που υποδεικνύει πως η Εγνατία Οδός διερχόταν πολύ κοντά από την είσοδο του μνημείου της Αμφίπολης. Οι παραλληλισμοί αυτοί, αν και ίσως ειναι συμπτωματικοί, αξίζουν αναφοράς.

Πηγές

(1) Π. Χρυσοστόμου, Νέοι τύμβοι στην Πελλαία χώρα, ΑΕΜΘ 01, 1988
(2) Π. Χρυσοστόμου, Τύμβοι Πέλλας 1997, ΑΕΜΘ 11, 1997
(3) Π. Χρυσοστόμου, Τύμβοι Πέλλας 1998, ΑΕΜΘ 11, 1998
(4) Π. Χρυσοστόμου, Ο Μακεδονικός τάφος Γιαννιτσών, ΑΕΜΘ 07, 1993
(5) Πιθανές θέσεις στις οποίες κατέληξε το λιθολογημένο υλικό του ταφικού μνημείου στο λόφο Καστά
(6) Love for Lydia (μέρος 3ο): επιχωματωμένοι τύμβοι και σφραγιστικοί τοίχοι
(7) Βίντεο παρουσίασης Ε. Καμπούρογλου, Σεπτέμβριος 2014, ΑΕΜΘ
(8) Twitter (σελίδα χρήστη Hellepolis)

(9) M. Οτατζής, Εγνατία Οδός: Από την Αμφίπολη στους Φιλίππους (Kavala, 1996)
(10) Ιδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη: Travelogues
(11) Χ. Τσουγγάρης, Ανασκαφικές έρευνες στο νεκτροταφείο κλασσικών χρόνων του νέου υδραγωγείου Πεντάβρυσου Καστοριάς (2001-2004), ΑΕΜΘ 18, 2004
(12) Η σφίγγα του Άργους Ορεστικού (Ελευθεροτυπία, 21/10/2010)
(13) Αν. Χρυσοστόμου, Π. Χρυσοστόμου, Τα νεκροταφεία του Αρχοντικού Γιαννιτσών, ΑΕΜΘ 14, 2000

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s