Πιθανές θέσεις στις οποίες κατέληξε το λιθολογημένο υλικό του ταφικού μνημείου στο λόφο Καστά

Όπως έγινε γνωστό από συνεντεύξεις των ανασκαφέων αλλά και από την παρουσίαση στις 29/11/14 στο Υπουργείο Πολιτισμού, το μαρμάρινο υλικό του περιβόλου που αφαιρέθηκε πριν την κατάχωση του μνημείου κατά την Ρωμαική εποχή (περίπου 3000 τεμάχια), λιθολογήθηκε και επαναχρησιμοποιήθηκε σε όλη την περιοχή της Αμφίπολης για πάρα πολλά χρόνια. Όπως αναφέρθηκε από τους ανασκαφείς, ακόμα και οι σφραγιστικοί τοίχοι του ταφικού μνημείου είναι κατασκευασμένοι από υλικό σε 2η χρήση που έχει χρησιμοποιηθεί πολύ κοντά ή και πάνω στο ίδιο το μνημείο. Πολλά από τα μαρμάρινα κομμάτια βρέθηκαν διάσπαρτα ή σε κατασκευές στην Αρχαία Αμφίπολη αλλά και κατά μήκος του Στρυμόνα σε μια ακτίνα 4 χλμ. και μερικά επαναχρησιμοποιήθηκαν σε σύγχρονα οικοδομήματα και κατασκευές υποδομής.

Με αφορμή τα παραπάνω αναζητήσαμε εικόνες από τις περιοχές όπου βρίσκονται τα μόνα «επισκέψιμα» τμήματα του μνημείου, ενώ διερευνήσαμε και επιπλέον τοποθεσίες από την ευρύτερη περιοχή της Αμφίπολης στις οποίες επίσης θα μπορούσε ίσως να είχε μεταφερθεί και χρησιμοποιηθεί δομικό υλικό από τον Καστά. Αναζητήσαμε όλους τους κοντινούς πύργους, οχυρά, γέφυρες, ακόμα και σύγχρονα κτίρια.

Στο παρακάτω διάγραμμα περιγράφουμε πως εμείς έχουμε κατανοήσει την διαδρομή του υλικού από τον τύμβο. Είμαστε σίγουροι ότι έχουμε βρει μόνο ελάχιστα τμήματα, θελήσαμε απλά να τα συγκεντρώσουμε και να τα βάλουμε σε μια σειρά.  Όλο το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από αναζήτηση στο διαδίκτυο και σε βιβλιοθήκες.  Ωστόσο, υπάρχουν πολλές επιφυλάξεις για τα παρακάτω μιας και δεν έχουμε τις απαιτούμενες ειδικές γνώσεις, αλλά και γιατί δεν έχουμε δει από κοντά τα συγκεκριμένα μνημεία ή το μνημείο της Αμφίπολης.

lithologisi

Περιοχές με επιβεβαιωμένη κατάληξη υλικού από τον τύμβο Καστά

1) Υστερορωμαϊκό φράγμα Στρυμόνα: Λιθολογημένο υλικό από τον Καστά υπήρχε στο φράγμα του Στρυμόνα, κοντά στην περιοχή που βρίσκεται σήμερα ο Λέοντας της Αμφίπολης, και το οποίο κατασκευάστηκε μετά την περίοδο της αυτοκρατορίας του Καρακάλλα και πιθανότατα πριν το 1000 μ.Χ. Το φράγμα αυτό πολλές φορές αναφέρεται και ως διάβασή ή γέφυρα και μπερδεύεται με τη γέφυρα που βρίσκεται βορειότερα του λέοντα, κοντά στον πύργο του Μαρμαρίου. Οι αναφορές σε αυτό είναι δεκάδες, τόσο σε επιστημονικές εργασίες, σε περιγραφές περιηγητών, σε βυζαντινά έγγραφα, σε οθωμανικά φιρμάνια, σε ημερολόγια στρατιωτικών επιχειρήσεων, στην προφορική παράδοση και αλλού. Η θέση του σημειώνεται με κόκκινο βέλος σε χάρτη του 1920.

map

Ο καθηγητής αρχαιολογίας Α. Κεραμόπουλος, ο οποίος ήταν από τους πρώτους που εξέτασαν το φράγμα το 1934, κατέληξε μετά από επισκόπησή στα εξαχθέντα και αποκείμενα μάρμαρα πως μερικά ανήκαν σε χτίσματα των κλασσικών χρόνων, ενώ κάποια άλλα ήταν υλικά της Ρωμαικής περιόδου. Ο μεγαλύτερος όγκος υλικού (που προερχόταν από τον Καστά) αποδόθηκε σωστά στην ελληνιστική περίοδο. Ο καθηγητής Κεραμόπουλος παρατήρησε και κατέγραψε επίσης τα χαράγματα των ελληνιστικών μαρμάρων τα οποία θεώρησε σύγχρονα της εποχής της κατασκευής του φράγματος.  Είναι τα ίδια με τα θρακικά χαράγματα που μελέτησε 6 χρόνια αργότερα ο καθηγητής Μπακαλάκης και τα οποία όμως απέδωσε στον 1ο π.Χ. αιώνα και συγκεκριμένα στο γεγονός της επιδρομής των Θρακών κατά το Β’ Μιθριδατικό πόλεμο. Πιο σύγχρονες μελέτες τοποθετούν τη χάραξη των ονομάτων στα μεταχριστιανικά χρόνια.

Σε συνέντευξη στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία οι ανασκαφείς εξηγούν:

«Τα κομμάτια αυτά ήταν για 2.000 χρόνια στην κοίτη του Στρυμόνα, ωσότου το 1912 τα βρήκε η 7η Μεραρχία του Ελληνικού Στρατού και το 1916 οι Αγγλοι, οι οποίοι έφτιαχναν οχυρωματικά έργα στη γέφυρα της Αμφίπολης και τα τοποθέτησαν στην άκρη του ποταμού, με σκοπό να τα φυγαδεύσουν στην Αγγλία. Τους χάλασαν όμως τα σχέδια οι Βούλγαροι, που είχαν καταλάβει το Παγγαίο και τους βομβάρδισαν. Με το υλικό αυτό φτιάχτηκε αργότερα το βάθρο στο οποίο έχει στηθεί ο Λέων της Αμφίπολης.»

Στο ίδιο σημείο ο Κεραμόπουλος βρήκε και βάθρο ανδριάντα του Καρακάλλα όπως και μάρμαρα στα οποία υπήρχε η επιγραφή: «Εκκλησία Αμφιπόλεως». Βάσει αυτών τοποθετείται και η παλιότερη πιθανή ημερομηνία κατασκευής του φράγματος. Το φράγμα πρέπει να κατασκευάστηκε αρκετά χρόνια μετά το θάνατο του Καρακάλλα το 217 μ.Χ., διαφορετικά καταστροφή του αγάλματος και χρήση του βάθρου σε φράγμα θα θεωρείτο προσβολή.

caracalla

Πληροφορίες για την ύστατη ημερομηνία κατασκεύης του φράγματος παίρνουμε από περιγραφές της μάχης του 1043 στην Αμφίπολη μεταξύ του στρατηγού Μανιάτη και του στρατού του Βυζαντίου, στις οποίες γίνεται αναφορά σε μια γέφυρα στη σημερινή περιοχή του λέοντα.

Από μελέτες μαρμάρων αλλά και τα τελευταία δεδομένα, φαίνεται πως η χρήση τους στο φράγμα ήταν τριτογενής, δηλαδή μετά από την αφαίρεσή τους από τον τύμβο Καστά είχαν πρωτίστως χρησιμοποιηθεί σε άγνωστη κατασκευή. Αυτό προκύπτει από το γεγονός πως:

(α) Χαράγματα βρέθηκαν και στις πλευρές των μαρμάρων που δεν ήταν ορατές όταν αυτά σχημάτιζαν τον περίβολο του Καστά, συνεπώς αυτά πρέπει να έγιναν αφού ο περίβολος ειχε αποδομηθεί.
(β) Τα μάρμαρα στο φράγμα ήταν σε βάθος περίπου ενός μέτρου από την επιφάνεια του Στρυμόνα και ενωμένα με κονίαμα. Τα χαράγματα ήταν κάτω από την επιφάνεια του κονιάματος, συνεπώς ειχαν εγγραφεί στους μαρμάρινους δόμους πριν το φράγμα κατασκευαστεί.
(γ) Στις πρόσφατες φωτογραφίες του καλοδιατηρημένου τμήματος του περιβόλου, δε φαίνεται να υπάρχουν θρακικά χαράγματα. Αυτό σημαίνει πως οι χαράξεις έγιναν σε περιοχές μακριά από τον τύμβο Καστά, εκεί που τα μάρμαρα ειχαν συγκεντρωθεί σε άγνωστη κατασκευή, πριν τελικώς καταλήξουν στο Στρυμόνα.

Τα μάρμαρα συλλέχθηκαν και κατηγοριοποιήθηκαν από τους Στέλλα και Στήβεν (Στέφανο) Μίλλερ τη δεκάετία του 1970 και αποτέθηκαν δίπλα στο μνημείο του λέοντα. Σε αυτή την περιοχή όπως έχει αναφερθεί στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία:

«(…) οι Περιστέρη – Λεφαντζής έχουν εντοπίσει 54 γείσα του ταφικού περιβόλου του τύμβου, 87 ανώτερους ορθοστάτες, 76 κατώτερους ορθοστάτες, 114 στέψεις ορθοστατών και 44 βάσεις. Τα γείσα και οι ακτινωτοί ψευδοκέραμοι που έχουν βρεθεί in situ είναι ίδια με αυτά που βρίσκονται στην περιοχή του Λέοντος.»

Εντύπωση μας προκαλούν στις δύο παραπάνω φωτογραφίες τα μαρμάρινα τμήματα ασπίδας όπως και ο κίονας. Αναρωτιόμαστε αν η ασπίδα ανήκε στο βάθρο του Λέοντα ή σε κάποιο άλλο σημείο του μνημείου. Για παράδειγμα, όπως αναφέρθηκε στην παρουσίαση του ΥΠΠΟ, η είσοδος του μνημείου ήταν αρχικά δίστυλο εν παραστάσι, οπότε περιμένουμε ότι κάποια από τα ευρεθέντα κομμάτια μπορεί και να ανήκουν σε εκείνο το μέρος του μνημείου, το οποίο καταστράφηκε και επαναπροσδιορίστηκε μάλλον κατά την Ρωμαική εποχή. Οι ίδιες ασπίδες και οι κίονες έχουν χρησιμοποιηθεί και στην πρώτη αναπαράσταση του βάθρου του λέοντα από τον Roger.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί πως στην εργασία τους οι Μίλλερ τονίζουν πως πολλά μάρμαρα εντοπίστηκαν θαμμένα βαθειά στη λάσπη του Στρυμόνα και εντοπίστηκαν και ανασύρθηκαν καθώς φαινόταν μια άκρη τους. Διατυπώνουν την άποψη πως αρκετοί ακόμα δόμοι βρίσκονται θαμμένοι στην περιοχή αλλά και στο βάθος του ποταμού. Την ίδια άποψη εξέφρασέ ξανά ο Στέφανος Μίλλερ σε συνέντευξή του στο κανάλι MEGA το 2014.

2) Λίμνη ΚερκίνηΣημαντικός όγκος μαρμάρων του φράγματος μεταφέρθηκε το 1930 από την εταιρεία Ούλεν, που έιχε αναλάβει έργα αποστράγγισης του Στρυμόνα, δεκάδες χιλιόμετρα βορειότερα, στη λίμνη Κερκίνη. Εκεί προβλέφθηκε να τοποθετηθούν στη βάση του σύγχρονου φράγματος που η εταιρεία κατασκεύασε, σχέδια που τελικά εγκαταλείφθηκαν. Πολλοί απο τους δόμους παρατήθηκαν στη λίμνη και εμφανίζονταν κάθε κάλοκαίρι, όταν η στάθμη της λίμνης έπεφτε. Το καλοκαίρι του 2014 συλλέχθησαν και μεταφέρθηκαν πίσω στην Αμφίπολη.

794412702A99AFCA5E1985759D601C8F

3) Βασιλικές Αμφιπόλεως: οι ανασκαφείς ανέφεραν πως τμήματα του περιβόλου του Καστά εντοπίστηκαν και στις βασιλικές της Αμφίπολης. Θυμίζουμε πως η Αμφίπολη είχε 4 βασιλικές, πολύ κοντά η μία στην άλλη, οι οποίες χρονολογούνται μετά τον 6ο αιώνα μ.Χ. Σε φωτογραφικές βάσεις δεδομένων βρήκαμε μερικές ενδεικτικές εικόνες των βασιλικών:

FotoFlexer_Photo_basilika

basilika2

gr00009d07

Η τελευταία εικόνα δείχνει για παράδειγμα ένα μαρμάρινο δομό που έχει του ίδιου τύπου θρακικά χαράγματα με αυτά που βρέθηκαν σε τμήματα του φράγματος στο Στρυμόνα. Αυτό σημαίνει πως το παραπάνω τμήμα μάλλον ανήκε στην ίδια συλλογή μαρμάρων που προήλθαν και τα μάρμαρα του Στρυμόνα, δηλαδή από τον περίβολο του τύμβου Καστά.

4) Στη ρωμαϊκή ακρόπολη και το υστερορωμαϊκό τείχος της Αμφίπολης: Στη συνέντευξή τους στο Βήμα οι ανασκαφείς δήλωσαν πως 80 κομμάτια της επικάλυψης του κατώτερου τμήματος του βάθρου στο οποίο ήταν τοποθετημένος ο Λέοντας στην κορυφή του τύμβου Καστά βρέθηκαν στο υστερορωμαϊκό τείχος της Αμφίπολης. Τμήματα βρέθηκαν επίσης και στα τείχη της Ακροπόλεως της ρωμαικής περιόδου. Το υστερορωμαϊκό τειχος κατασκευάστηκε στο σύνολο του από αρχαία μέλη κτιρίων, όπως φαινεται από την παρακάτω εικόνα που αποσπάσαμε από ρεπορτάζ του ΕΝΑ Channel. Σε αυτή την εικόνα διακρίνουμε ίσως τμήματα του περιβόλου του τύμβου Καστά, αλλά η ποιότητα δεν είναι αρκετά καλή για να εντοπιστούν τα τμήματα του βάθρου.

Screenshot-38

Δυστυχώς δε μπορέσαμε να βρούμε φωτογραφικό υλικό από αυτό το τείχος με καλύτερη ποιότητα απ’ ότι το παρουσιάζουμε παραπάνω. Φυσικά θα εκτιμούσαμε πολύ αν επισκέπτες ή κάτοικοι της περιοχής αναζητούσαν αυτά τα τμήματα και τα παρουσίαζαν στο κοινό που ενδιαφέρεται για το μνημείο και την ανασκαφή.

5) Στο σύγχρονο βάθρο του Λέοντα της Αμφίπολης: Όταν οι Broneer και Roger ανέλαβαν τις μελέτες για την αναστήλωση του αγάλματος του λέοντα της Αμφίπολης, υπέθεσαν λανθασμένα πως τα μάρμαρα του φράγματος που βρέθηκαν σε παρόμοια περιοχή με τα τμήματα του λέοντα, ανήκαν στη βάση του τελευταίου. Μετά από άδεια που πήραν από τις αρμόδιες ελληνικές αρχές, χρησιμοποίησαν μερικά από αυτά τα μάρμαρα για την κατασκευή του σύγχρονου βάθρου, στο οποίο στέκεται σήμερα ο αναστηλωμένος λέοντας.

βαση

Μερικές ακόμα πιθανές διαδρομές

1) Σύγχρονες κατοικίες Αμφίπολης: Ο καθηγητής Κεραμόπουλος ανέφερε στο άρθρο του για τα μαρμάρινα μέλη του Στρυμόνα ότι χαράγματα σαν αυτά των δομών του φράγματος βρήκε σε μαρμάρινη πλάκα στο δάπεδο οικίας κατοίκου της περιοχής, η οποία είχε διαστάσεις 1.55×0.68μ. Ενδεχομένως να πρόκειται για μαρμάρινο υλικό από τον περίβολο του τύμβου. Τονίζουμε εδώ πως ένας από τους τύπους μαρμάρων στον περίβολο του Καστά ειχε τυπικές διαστάσεις περίπου 1.2×0.65 μ., δηλαδή σχετικά κοντά στις παραπάνω διαστάσεις. Αντίστοιχη αναφορά κάνει και ο καθηγητής Μπακαλάκης στη δικιά του έργασια για εύρεση δόμου με παρόμοιες εγκοπές σαν αυτές που ειχαν οι δόμοι του φράγματος. Στην παρουσίαση του ΥΠΠΟ είχε επίσης αναφερθεί πως αρκετοί κάτοικοι της περιοχής επιστρέφουν αρχαιολογικά εύρηματα (που μάλλον ανήκαν στον περίβολο του Καστά) που είχαν για χρόνια στα σπίτια τους.

2) Πύργος του Μαρμαρίου: Ο Πύργος κατασκευάστηκε το 1367 μ.Χ. με πολλά υλικά από παλιότερα κτίσματα. Βρίσκεται βόρεια της αρχαίας Αμφίπολης προς την πλευρά του τύμβου Καστά και δίπλα σε μια από τις αρχαίες διαβάσεις του Στρυμόνα (εκεί που σήμερα βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος της γέφυρας της Αμφιπόλεως).

3) Πύργος Μαριανών: Βρίσκεται σχετικά μακριά από την Αμφίπολη, στην Όλυνθο Χαλκιδικής. Ενδέχεται φυσικά το υλικό να προέρχεται κι από την αρχαία Όλυνθο, αλλά τον παραθέτουμε λόγω της σημαντικής ομοιότητάς του με τον πύργο Μαρμαρίου

marianwn

4) Στόν πύργο της Μάρως: Βρίσκεται λίγο ανατολικά της Αμφίπολης και κατασκευάστηκε επίσης από υλικά αρχαίων οικοδομημάτων.

maro

5) Αρχαίες οικοδομές: Από τις έρευνες του Δ. Λαζαρίδη στην Αμφίπολη, βρήκαμε την παρακάτω φωτόγραφια (από ανασκαφή που έγινε το 1971). Πολλοί παρόμοιοι πλίνθοι που λογικά θα βρέθηκαν σε ανασκαφές της Αμφίπολης ίσως προέρχονται από τον Καστά και χρησιμοποιήθηκαν στην ανοικοδόμηση της πόλης από τον Οκταβιανό Αύγουστο, τον 1ο αιώνα π.Χ.

1971

6) Γέφυρες νομού Σερρών: Οι πέτρινες γέφυρες του νομού Σερρών και κοντά στην Αμφίπολη είναι δεκάδες, κάποιες απο αυτές έχουν και μάρμαρο στο υλικό κατασκευής τους. Ενδεικτικά αναφέρουμε τη μαρμάρινη Ρωμαϊκή γέφυρα του Αγγίτη, γνωστή και ως Καντίμ Κιοπρού.

Στην αναζήτησή μας βρήκαμε και την παρακάτω φωτογραφία η οποία μας έκανε εντύπωση. Φαίνεται να έχει ανάγλυφα καρφιά/εφηλίδες όπως οι πόρτες που τοποθετούσαν πριν από ταφικούς θαλάμους. Αναρωτιόμαστε σε ποιο μέρος του μνημείου θα μπορούσε να βρίσκεται το συγκεκριμένο κομμάτι μιας και δεν φαίνεται να είναι συνηθισμένο τμήμα του περιβόλου. 

amfipoli_medium

10/08/15 (τελ. ανανέωση άρθρου 16/08/15)

Πηγές

(1) Α. Κεραμόπουλος, Αρχαία εξ Αμφιπόλεως/Αιγηνίτικα, 1934
(2) Γ. Μπακαλάκης: “Θρακικά χαράγματα εκ του παρά  την Αμφίπολιν φράγματος του Στρυμώνος”,  Θρακικά. Τόμος 13. Εν Αθήναις 1940, σ. 432

(3) The pride of Amphipolis (Archivist’s Notebook)
(4) Broneer, O. 1941. The Lion Monument at Amphipolis, Cambridge

(5) Miller, S. G. and S. G. 1972. “Architectural Blocks from the Strymon,” ArchDelt 27, Mel. pp. 140-69.
(6) Roger, J. 1939. “Le Monument au Lion d’Amphipolis,” BCH 63, pp. 4-42.
(7) Aθανάσιου Φ. Τιλκίδη, Τα πέτρινα γεφύρια του νομού Σερρών, ΣΕΡΡΕΣ 2006 (μέρος 1ο), (μέρος 3ο)
(8) Ιωάννης Μπονόβας, «ΤΑ ΜΕΤΟΧΙΑ ΓΕΝΙΚΙΟΪ, ΑΓΙΑΣΜΑΤ(Ι), ΠΡΟΒΙΣΤΑ, ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΩΝ ΣΕΡΡΩΝ», Πρακτικά Β’ επιστημονικού συνέδριου: Οι Σέρρες και η περιοχή τους από την οθωμανική κατάκτηση μέχρι τη σύγχρονη εποχή, ΣΕΡΡΕΣ 2013
(9) Συνένευξη Μ. Λεφαντζή, Βήμα, Μάρτιος 2015
(10) Συνέντευξη Κατερίνας Περιστέρη – Μιχάλη Λεφαντζή (Παραπολιτικα, Μάρτιος 2015)
(
11) Συνέντευξη Κ. Περιστέρη, Μ. Λεφαντζή (Ελευθεροτυπία, Αύγουστος 2013)
(12) Ιστορία λίμνης Κερκίνης
(13) Δ. Λαζαρίδης, Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1971
(14) Καστρολόγος (Κάστρα της Ελλάδας)
(15) Protostrator Blog (Θέματα μεσαιωνικής ιστορίας)
(16) Συνέντευξη Στέφανου Μίλλερ (MEGA Channel, 2014)
(17) Επιστροφή μαρμάρων απο λίμνη Κερκίνη στην Αμφίπολη (iefimerida.gr, Νοεμβριος 2014)«
(18) Άρθρο: Η διαδρομή των αρχαιοκάπηλων στην Αμφίπολη (Αύγουστος 2014)
(19) Pothos.org
(20) Σ. Πελεκίδης, Ανασκαφαί και έρευναι εν Αμφίπολει, ΠΑΕ 1920

(21) Revisiting Amphipolis
(22) ΕΝΑ Channel, Εξ’ Ιστορώ: Αμφίπολη, Νοέμβριος 2014 (44:45 στο βίντεο)

Advertisements

One thought on “Πιθανές θέσεις στις οποίες κατέληξε το λιθολογημένο υλικό του ταφικού μνημείου στο λόφο Καστά

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s