Love for Lydia (μέρος 1ο)

Ένα από τα πολλά αναπάντητα ερωτήματα για το μνημείο στο λόφο Καστά, αφορά την οργάνωση και τον τρόπο κατασκευής του. Αν και στον Ελλαδικό χώρο υπάρχουν εκατοντάδες τύμβοι προεγενέστεροι του Καστά, ελάχιστοι πλησιάζουν το μεγέθος, την ποιότητα και την πολυτέλεια της κατασκευής στην Αμφίπολη. Για παράδειγμα, προγενέστερους τύμβους με περίβολο συναντάμε στην αρχαία Θράκη, με τον πιο εντυπωσιακό αυτόν του Σταροσέλ της Βουλγαρίας (Εικόνα 1), ο οποίος όμως σε καμμία περίπτωση δεν προσεγγίζει τη μεγαλοπρέπεια του τύμβου Καστά. Η Μεγάλη Τούμπα της Βεργίνας δεν είχε περίβολο ή κυκλικό σχήμα, ούτε και κάποιο ταφικό σήμα όπως αυτό του Λέοντα της Αμφίπολης. Μνημεία με μεγαλειώδη ταφικά σήματα έχουν εντοπιστεί σε άλλες περιοχές (π.χ. Χαιρώνεια), όμως εκει ο τύμβος και τα μνημεία που κοσμούσαν ήταν σαφώς απλούστερης κατασκευής και πολύ μικρότερης κλίμακας. Ένα ερώτημα λοιπόν, αφορά τον τρόπο διεκπεραίωσης της όλης κατασκευής με τόσο μεγάλη ακρίβεια και ποιότητα, χωρις φαινομενικά, να υπάρχει ανάλογη εμπειρία στη διαμόρφωση ενός τεράστιου φυσικού λόφου σε ταφικό μνημείο, στην επένδυσή του με περίβολο, στην οργάνωση του εργατικού δυναμικού κλπ.

Εικόνα 1: Θρακικός τύμβος με περίβολο κοντά στο Σταροσέλ της Βουλγαρίας

Αναρωτηθήκαμε, συνεπώς, αν κατασκευαστική εμπειρία, αλλά και επιρροές στην αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση του τύμβου Καστά μπορεί να προήλθαν από περιοχές εντός της αυτοκρατορίας που δημιούργησε ο Μέγας Αλέξανδρος. Η αναζήτηση μας οδήγησε στην αρχαία Λυδία.

Αρχαία Λυδία

Η Λυδία αποτέλεσε βασίλειο της εποχής του χαλκού που πριν την κατάκτησή της από τους Πέρσες το 547 π.Χ. εκτεινόταν στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολίας, όπως φαίνεται και στον παρακάτω χάρτη (Εικόνα 2).

Εικόνα 2:

Εικόνα 2: Με μπλέ χρώμα σημειώνεται ο πυρήνας της αυτοκρατορίας της Λυδίας (με την πρωτεύουσα, τις Σάρδεις, στο κέντρο), με μωβ τα ευρύτερα σύνορα της και οι περιοχές επιρροής της.

O χάρτης δείχνει τη μέγιστη έκταση που κάλυπτε ιστορικά το βασίλειο της Λυδίας, τον 6ο αι. π.Χ. Στην πραγματικότητα, τα σύνορα της Λυδίας μεταβάλονταν σημαντικά με το χρόνο. Στη Λυδία κυριάρχησαν τρεις βασιλικές δυναστείες. Η τελευταία δυναστεία έκλεισε με τον Αλυάττη τον 2ο (ίσως τον πιο σημαντικό από τους Λύδιους βασιλείς) και τον Κροίσο (από τον οποίο προέρχεται και η έκφραση “πλούσιος σα Κροίσος”). Στη Λυδία κόπηκαν τα πρώτα νομίσματα (από τον Αλυάττη), τα οποία φέρουν ταύρους και λέοντες στις όψεις τους. 

Στη Λυδία εντοπίζονται σημαντικά αστικά κέντρα, όπως οι Σάρδεις (πρωτεύουσα), η Έφεσσος, η Τροία, το Γόρδιον κ.α. Όλες σχεδόν οι μεγάλες πόλεις της Λυδίας αποτέλεσαν σημαντικούς σταθμούς τόσο κατά την εκστρατεία του Μ.Αλεξάνδρου στην Ασία όσο και μετά την ολοκλήρωση αυτής και το θάνατό του. Οι Σάρδεις παραδόθηκαν στον Μ.Αλέξανδρο αμαχητί. Εκεί ο Αλέξανδρος βρήκε τεράστιο πλούτο για να χρηματοδοτήσει τη συνέχιση της εκστρατείας του, αλλά και για να πληρώσει παλία χρέη. Οι Σάρδεις είναι επίσης και η πόλη στην οποία έμεινε η ετεροθαλής αδελφή του Μ.Α., Κλεοπάτρα, με εντολή της Ολυμπιάδας, ώστε να παντρευτεί εκεί τον Περδίκκα, ο οποίος έιχε αναλάβει τη συνοδεία του σωρού του Μ.Αλεξάνδρου για ταφή στη Μακεδονία ή την Αίγυπτο. Ο Περδίκκας μάλιστα, πρίν το θάνατό του στην Αίγυπτο κατά τη διάρκεια πολεμικών εχθροπραξιών εναντίον του Πτολεμαίου, όρισε την Κλεοπάτρα ως Σατράπη της Λυδίας. Η σημασία των Σάρδεων για τους Μακεδόνες άλλωστε φαίνεται και από την απόφαση να χτιστεί εκει ναός προς τιμήν της Αρτέμιδος, δύο φορές μεγαλύτερος από τον Παρθενώνα και ένας από τους επτά μεγαλύτερους του αρχαίου ελληνικού κόσμου (Εικόνα 3).

25090384

Εικόνα 3: Ναός της Αρτέμιδος στις Σάρδεις

Είναι συνεπώς εύλογο να υποθέσουμε πως η Λυδία μετατράπηκε σε σημαντικό κέντρο του μακεδονικού βασιλείου και πέρα από την πηγή πλούτου, αποτέλεσε, μεταξύ άλλων, ίσως και πηγή έμπνευσης και τεχνογνωσίας για την σύλληψη και κατασκευή μνημειωδών κτισμάτων. Σε αυτές τις μνημειώδεις κατασκευές και σε πιθανή σχέση τους με τον τύμβο Καστά θα αναφερθούμε παρακάτω.

Οι τύμβοι της Λυδίας και ο περίβολός τους

Ο αριθμός των καταγεγραμμένων τύμβων στη Λυδία ξεπερνάει τους 500. Οι πιο μνημειώδεις απο αυτούς βρίσκονται στην περιοχή με την ονομασία Bin Tepe (Εικόνα 4). H νεκρόπολη του Bin Tepe ξεπερνάει σε μέγεθος αυτή της Γκίζας στην Αίγυπτο. Οι τρεις μεγαλύτεροι ξεπερνάνε σε μέγεθος τον τύμβο Καστά. Μόνο ένας έχει ταυτοποιηθέι με κάποιο πρόσωπο: ο τύμβος του βασιλιά Αλυάττη. Η διάμετρος αυτού του τύμβου ειναι υπερδιπλάσια του Καστά (355 μέτρα) και η ταυτοποίησή του έγινε με βάση την αναφορά του Ηροδότου, ο οποιός προσδιόρισε το μέγεθος του ακριβώς όσο το μετράμε και σήμερα. Ο δευτερός τύμβος με τον οποίο θα ασχοληθούμε ονομάζεται Karnıyarık Tepe και είναι ο μικρότερος των τριών στο χάρτη. Ο τρίτος τύμβος (Kir Mutaf Tepe) παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητος ακόμα και σήμερα.

map

Εικόνα 4: Το άνω τμήμα της εικονας δειχνει χάρτη με την τοποθεσία του Bin Tepe σε σχέση με τις Σάρδεις (κάτω αριστερα). Οι μάυρες κουκιδες αντιστοιχούν σε τύμβους, ενώ το μέγεθος της κάθε κουκίδας είναι χαρακτηριστικο του μεγέθους του τύμβου. Στο κάτω τμήμα της εικόνας απεικονίζεται απο το Google Maps η περιοχή που είναι εγγεγραμμένη σε κόκκινο πλαισο στο χάρτη. Σημειώνονται οι τρεις μεγαλύτεροι τύμβοι.

O Ηρόδοτος μας πληροφορεί πως ο τύμβος του Αλυάττη (Εικόνα 5) είχε περιτοίχιση απο κοτρώνες, αν και ελάχιστες ενδείξεις παραμένουν για αυτή, καθώς όπως φαίνεται το υλικό χρησιμοποιήθηκε σε μεταγενέστερες κατασκευές. Απο μελέτες σε τύμβους της Λυδίας (οχι μόνο στο Bin Tepe), ξέρουμε πως αρκετοί είχαν παρόμοια περιτοίχιση αν και ο ρόλος της δεν είναι ακόμα ξεκάθαρος: σε μερικές περιπτώσεις φαίνεται πως είχε ρόλο αντιστηρικτικό για το χώμα του τύμβου, σε άλλες φαίνεται απλά να προσδιόριζε τα όριά του. Κανένας από αυτούς πάντως δε φαινεται να κατασκευάστηκε από μάρμαρο, παρόλο τον πλούτο των Λυδίων.

400578972

Εικόνα 5: Ο τύμβος του Αλυάττη (στο βάθος), πίσω από δυο μικροτερους τύμβους

Ένας από τους πιο καλοδιατηρημένους τύμβους της Λυδίας με περίβολο βρίσκεται στο Μπελεβί, λίγο έξω από την Έφεσσο (Εικόνα 6). Χρονολογείται τον 6ο αιώνα π.Χ. και το αξιοσημειώτο είναι πως ήταν ολοκληρωτικά καλυμμένος με τοίχωμα, και όχι μόνο στη βάση του. Μια ακόμα ιδιαιτερότητά του ειναι πως ο ταφικός θάλαμος ήταν τοποθετημένος ακριβώς στο κέντρο, αν και κατά κανόνα στους τύμβους της Λυδίας, συμπεριλαμβανομένου και αυτού του Αλυάττη, οι θέσεις των θαλάμων ήταν έκκεντρες, όπως και του ταφικού μνημειου που ανασκάφηκε στον τύμβο Καστά.

pic_belevi

Εικόνα 6: Ο τύμβος του Μπελεβί (αριστέρά) και σχεδιάγραμμα της κάτοψής του (δεξιά)

Η δεύτερη περίπτωση τύμβου της Λυδίας με καλοδιατηρημένο περίβολο είναι το Karnıyarık Tepe που αναφέραμε πιο πριν (Εικόνα 4). Το αξιοσημείωτο εδώ ειναι πως έχουμε να κάνουμε με τύμβο πάνω σε παλιότερο τύμβο ο οποιος καλύφθηκε, πιθανώς για να επεκτείνει μια αρχική κατασκευή (Εικόνα 7).

11429436_442090312636102_5020501206526148477_o

Εικόνα 7: Ο τύμβος του Karnıyarık Tepe. Σημειώνεται η θέση του προγενέστερου περιβόλου στο εσωτερικό.

Ο εσωτερικός τύμβος είναι αυτός που μας δίνει μια εικόνα ασυνήθιστου περιβόλου, ολοκληρωμένου μόνο κατά το ¼ (Εικόνα 8). Αν και αρκετοί τυμβωρύχοι και αρχαιολόγοι επιχείρησαν να ανακαλύψουν τον ταφικό θάλαμο που καλύπτει το Karnıyarık Tepe, αυτός παραμένει ακόμα καλά κρυμμένος (αν φυσικά, η κατασκευή του είχε ολοκληρωθεί).

Εικόνα 8: Ο περίβολος στο εσωτερικό του Karnıyarık Tepe

Εικόνα 8: Ο περίβολος στο εσωτερικό του Karnıyarık Tepe

Κατασκευαστικά χαρακτηριστικά

Οι τύμβοι της Λυδίας συνήθως καλύπτουν έναν ή περισσότερους ταφικούς θαλάμους. Η θέση αυτών των θαλάμων είναι έκκεντρη με εξαίρεση μόνο μερικές περιπτώσεις όπως αυτή του Μπελεβί (Εικόνα 6). Αυτό εικάζεται πως γινόταν για προστασία από τυμβωρυχία. Θυμίζουμε πως οι θάλαμοι που ανασκάφησαν στον τύμβο Καστά είναι επίσης έκκεντροι, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει πως το χαρακτηριστικό αυτό υιοθετήθηκε από τους τύμβους της Λυδίας. Άλλωστε, το μνημείο στον τύμβο Καστά ήταν επισκέψιμο, συνεπώς η εκκεντρότητα των θαλάμων ίσως και να μην έχει να κάνει με προστασία από την τυμβωρυχία.

Αυτό που πάντως φαίνεται να έχει προκύψει από αρχαιολογικές μελέτες στη Λυδία είναι πως και εκεί μερικοί ταφικοί χώροι ήταν για μια εκτεταμμένη περίοδο προσβάσιμοι για προσφορές και τελετές, πρωτού τελικά καλυφθούν εξωτερικά απο χαλίκι, ακατέργαστους λίθους και το χώμα του τύμβου, για την τελική τους απόκρυψη και προστασία από τους τυμβωρύχους και το περιβάλλον. Στο εξωτερικό περίβλημα των τύμβων της Λυδίας βρέθηκαν και στρώματα από κάρβουνο, κάτι που εικάζεται πως χρησιμοποιήθηκε για να περιοριστούν τα επίπεδα υγρασίας εντός των θαλάμων. Την προστασία των θαλάμων από τυμβωρύχους συμπλήρωνε και η χρήση μεγάλων σφραγιστικών πλακών που απέτρεπαν την πρόσβαση στο νεκρινό θάλαμο. Σφραγιστικούς τοίχους έχουμε δεί και στον Καστά, όσο και σε άλλους μακεδονικούς τάφους.

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό των ταφικών χώρων σε τύμβους της Λυδίας (που είχαν δρόμο, προθάλαμο και νεκρικό θάλαμο) είναι πως για λόγους προστασίας βρίσκονταν σε σχετικά μεγάλο βάθος από την περίμετρο του τύμβου. Αρκετοί νεκρικοί θάλαμοι κατασκευάζονταν από μάρμαρο, όπως για παράδειγμα αυτός του Αλυάττη (Εικόνα 9). Η επεξεργασία και τοποθέτηση του μαρμάρου στην περίπτωση του τύμβου του Αλυάττη (και όχι μόνο) είναι δείγμα εξαιρετικής τεχνογνωσίας, 2-3 αιώνες πριν την κατασκευή του τύμβου Καστά. Σε πολλές περιπτώσεις επίσης και ειδικά για τους μεγαλύτερους τύμβους, όπως αυτός του Αλυάττη, το ταφικό σύνολο εδράστηκε πάνω σε φυσικό λόφο, όπως και ο τύμβος Καστά.

Εικόνα 9: Ο μαρμάρινος θάλαμος στον τύμβο του Αλυάττη

Εικόνα 9: Ο μαρμάρινος θάλαμος στον τύμβο του Αλυάττη

Από ιστορικές αναφορές και μελέτες σε τύμβους της Λυδίας έχουν επίσης προκύψει μερικά συμπεράσματα τα οποία μας δίνουν μια εικόνα για την οργάνωση κατασκευής και το εργατικό δυναμικό που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή τους, μια καλή ένδειξη ίσως για τα αντίστοιχα μεγέθη που αφορούν τον τύμβο Καστά. Ο Ηρόδοτος μας αναφέρει πως τον τύμβο του Αλυάττη τον είχαν κτίσει έμποροι, μηχανικοί και ιερόδουλες, ενώ επάνω στην κορυφή του είχε πέντε στήλες, το μέγεθος των οποίων αντιστοιχούσε στη συνεισφορά της εκάστοτε ομάδας ατόμων που συμμετείχε στην κατασκευή του. Καμμία από αυτές τις στήλες δε σώζεται σήμερα (ίσως και γιατί για κάποιους ιστορικούς μελετητές δεν υπήρχαν ποτέ), αλλά η αξία της αναφοράς του Ηροδότου είναι στο ότι υπονοεί πως στην κατασκευή συμμετείχε τεράστιος αριθμός ατόμων. Αυτό άλλωστε υποδεικνύουν και σύγχρονες έρευνες: εκτιμάται πως για την ολοκλήρωσή του χρειάστηκε μια περίοδος 2.5 χρόνων, όπου απασχολούνταν περίπου 2400 άτομα και 600 ζώα. Στα πωρολίθινα δομικά στοιχεία του περιβόλου του Karnıyarık Tepe (Εικόνες 7,8) εντοπίστηκαν τεκτονικά σύμβολα όπως και στον τύμβο Καστά, τοποθετημένα απο τους εργολάβους της κατασκευής (Eικόνα 10). Ο τύπος και ο αριθμός των συμβόλων υποδεικνύουν πως για την διεκπεραίωση του εσωτερικού τύμβου (πολύ μικρότερου του τύμβου του Αλυάττη) χρειάστηκαν τουλάχιστον 7 εργολάβοι.

Εικόνα 10: Τεκτονικά συμβολα στον περίβολο στο εσωτερικό του Karnıyarık Tepe

Εικόνα 10: Τεκτονικά συμβολα στον περίβολο στο εσωτερικό του Karnıyarık Tepe

Ένα ακόμα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό προέκυψε από την ανάλυση της σύστασης του μαρμάρου που χρησιμοποιήθηκε για το θάλαμο του τύμβου του Αλυάττη. Οι μετρήσεις έδειξαν πως ο τύπος του μαρμάρου δεν ταιριάζει με αυτόν που υπάρχει στα γειτονικά λατομεία της περιοχής του τύμβου, αλλά περισσότερο με αυτόν απο τα λατομεία της Εφέσσου (Εικόνα 11). Αν και αυτό το συμπέρασμα δεν ειναι ακόμη καταληκτικό, η πιθανή ισχύς του υποδεικνύει πως για τη μεταφορά όλου του όγκου μαρμάρου που χρειάστηκε για τον τάφο του Αλυάττη (εκατοντάδες τόνοι) θα πρέπει να χρησιμοποιήθηκε η θαλάσσια οδός, καθώς μεταξύ Εφέσσου και Σάρδεων υπήρχαν οροσειρές που θα δυσχέραιναν τη μεταφορά. Υπενθμίζουμε πως για την κατασκευή του τύμβου Καστά κομβικό σημείο αποτέλεσε η οργάνωση της μεταφοράς τεράστιας ποσότητας μαρμάρου από τη Θάσσο, μια ακόμα ικανότητα την οποία είχαν εξελίξει αιώνες πριν στο βασίλειο της Λυδίας.

Εικόνα 11: Ισοτοπικά χαρακτηριστικά του μαρμάρου απο διαφορετικές περιοχές της Λυδίας.

Εικόνα 11: Ισοτοπική σύσταση μαρμάρων απο διάφορες περιοχές της Λυδίας σε σχέση με τη σύσταση του μαρμάρου στον ταφικό θάλαμο του Αλυάττη του 2ου

Περίληψη και συμπεράσματα

Βάσει των όσων παραθέσαμε παραπάνω, δε θεωρούμε απίθανο πως τόσο η ιδέα, όσο και οι τεχνικές/μέθοδοι για την κατασκευή του τύμβου Καστά διαμορφώθηκαν εν μέρει με βάση τις εικόνες που αποκόμισαν οι Μακεδόνες κατά το πέρασμά τους απο την αρχαία Λυδία. Σε αυτό συνηγορούν τα εξής στοιχεία:

  1. Στη Λυδία εντοπίζονται μνημειώδεις τύμβοι, επενδυμένοι με περίβολο και κατασκευασμένοι σε φυσικούς λόφους, με όλα τα χαρακτηριστικά δηλαδή, που συναντάμε στον τύμβο Καστά.
  2. Για την κατασκευή των μεγαλύτερων τύμβων και ταφικών μνημείων της Λυδίας ίσως χρειάστηκε η οργάνωση μεταφοράς τεραστίων ποσοτήτων υλικού μέσω θαλάσσης, όπως ακριβώς και στην περίπτωση του τύμβου Καστά.
  3. Η τεχνογνωσία για την κατασκευή τέτοιων τύμβων στη Λυδία εξελίχθηκε μερικούς αιώνες πριν την κατασκευή του τύμβου Καστά. Αντιθέτως, ο τύμβος Καστά για τον ελληνικό χώρο ήταν μάλλον κάτι πρωτόγνωρο, αν λάβουμε υποψη την πολυτέλεια, το μέγεθος και την τελειότητα του όλου μνημειου.
  4. Οι Σάρδεις, πρωτεύουσα της Λυδίας, αποτέλεσε σημαντικό σταθμό τόσο για τον Αλέξανδρο και την οικογένειά του, όσο και για τους Μακεδόνες συνολικά. Οι μνημειώδεις τύμβοι του Bin Tepe σίγουρα θα ήταν γνωστοί στον Αλέξανδρο, στους μηχανικούς και τους αρχιτέκτονές του, την Κλεοπάτρα (ετεροθαλή αδελφή του). Πέριμένουμε πως όλοι αυτοί οι παράγοντες έπαιξαν το ρόλο τους όταν αποφασίστηκε η κατασκευή του τύμβου Καστά, στην οποία θεωρούμε πως ο ρόλος του Μ.Αλέξανδρου ήταν έμμεσα ή άμεσα, καταλυτικός.

Ακόμα πάντως και αν τα παραπάνω συμπεράσματα αποδειχθούν αβάσιμα, σίγουρα οι μελέτες των μνημειωδών τύμβων του Bin Tepe μας δίνουν μια εικόνα του τί απαιτήθηκε για την κατασκευή ενος τύμβου σαν τον Καστά: χιλιάδες εργάτες/σκλάβοι και τεχνίτες, εκατοντάδες ζώα, αρκετοί εργολάβοι, προσεκτική οργάνωση και τεράστιος πλούτος για την ολοκλήρωση του έργου σε μερικά χρόνια. Σίγουρα όχι κάτι που ένας απλός πλούσιος Μακεδόνας θα μπορούσε να υποστηρίξει…

Σημείωση: Η έμπνευση για τον τίτλο του άρθρου «Love for Lydia» προέρχεται απο την ομώνυμη έκδοση του 2008 με αφορμή τα 70α γενέθλια του Crawford H. Greenwalt, έναν από τους πιο σημαντικούς μελετητές των Σάρδεων και της Λυδίας για πάνω απο 50 χρονια. Η επιλογή αυτού του τίτλου για το άρθρο μας αντανακλά την άποψή μας για τη σημασία της αρχαίας Λυδίας ως προς την κατασκευή και την ιστορία του τύμβου Καστά. 

Πηγές (διαλέξτε για να ανοίξουν)

(1) The Archaeological Exploration of Sardis
(
2) Lydia (Wikipedia)
(
3) Αλυάττης ο 2ος (Wikipedia)

(4) The Temple of Artemis
(5) Bin Tepe, The Tumulus of Alyattes, and Karnıyarık Tepe
(6) Lydian Burial Customs

(7) Robert Tykot & Michael H. Ramage, On the importation of monumental marble to Sardis, (Asmosia 5 : Interdisciplinary studies on ancient stones), 2002
(
8) Love for Lydia: A Sardis Anniversary Volume Presented to Crawford H. Greenewalt, Jr., Nicholas D. Cahill, 2008
(
9) Lydian Architecture: Ashlar Masonry Structures at Sardis, Christopher Ratté, 2011
(
10) Anja Eckert, Ein Grab für Könige und Bürger, Dissertation, University of Hamburg, 1998
(
11) Arachne Image Database
(
12) Makedonia-Alexandros Blog: Heading for Dascylium and Sardes
(13) Makedonia-Alexandros Blog: Sardes, the capital of ancient Lydia and a key-city for Alexander’s Successors

(14) Wikimedia: Thracian Tomb near Starosel

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s