Love for Lydia (μέρος 3ο)

Στο τρίτο μέρος θα εστιάσουμε σε μια σειρά απο ανασκαφικά δεδομένα τριών τύμβων της αρχαίας Λυδίας στα οποία βρίσκουμε αρκετούς παραλληλισμούς με την περίπτωση του τύμβου Καστά (Εικόνα 1).

Εικόνα 1: Χάρτης με τις περιοχές των τριών τύμβων στους οποίους αναφερόμαστε σε αυτό το άρθρο. Κάτω δεξια σημειώνεται η θέση των Σάρδεων.

Εικόνα 1: Χάρτης με τις περιοχές των τριών τύμβων στους οποίους αναφερόμαστε σε αυτό το άρθρο. Κάτω δεξια σημειώνεται η θέση των Σάρδεων.

Η φυσική επιχωμάτωση στους θαλάμους του τύμβου του Αλυάττη

Ο τύμβος του Αλυάττη Β’ είναι ο μεγαλύτερος της Λυδίας, υπερδιπλάσιος του Καστά και ένας από τους μεγαλύτερους στον κόσμο. H πρώτη απόπειρα έρευνας του τύμβου έγινε από τον Πρώσο πρόξενο στην Τουρκία, Ludwig Peter Spiegelthal, ο οποίος ανέσκαψε τούνελ από τη νότια πλευρά του τύμβου, εκμεταλλευόμενος μια κοιλότητα που είχε δημιουργηθεί εκεί από φυσικά αιτια. Εκμεταλλευόμενος και την ύπαρξη στοών από δράσεις τυμβωρυχίας, εντόπισε τον ταφικό θάλαμο 50 περίπου μέτρα μακριά από το κέντρο του οικοδομήματος (Εικόνα 2).

alyattes_tunnels

Εικόνα 2: Αριστερά δίνεται το σχεδιάγραμμα από την εργασία του Spiegelthal, το οποίο δείχνει τις στοές που χρησιμοποίησε ο ίδιος για να προσεγγίσει τον ταφικό θάλαμο του Αλυάττη. Η είσοδος έγινε απο τα νότια (κάτω μέρος του σχεδίου). Δεξιά είναι ένα παρόμοιο διάγραμμα (από πιο πρόσφατη εργασία) που εξηγεί πως κάποια απο αυτά τα τούνελ ενώθηκαν με αυτά παλιότερων τυμβωρύχων. Πολλά από τα τούνελ από το διάγραμμα του Spiegelthal δεν υπάρχουν πλέον καθώς σφραγίστηκαν από φυσικά αίτια ή για λόγους ασφαλείας και αποτροπής τυμβωρυχίας. Ο θάλαμος σημειώνεται πάνω αριστερα στο δεξί διάγραμμα.

Η πρόσβαση έγινε δυνατή ξανά το 1965, απ’ οπου προέκυψαν και οι καλύτερες μελέτες και μετρήσεις που έχουμε σήμερα για τους θαλάμους. Ο τάφος περιλαμβάνει προθάλαμο και ταφικό θάλαμο, με έντονα τα σημάδια του χρόνου πάνω τους. Πολλές απο τις φθορές αποδίδονται σε σεισμούς, τη δράση τυμβωρύχων αλλά και τις έρευνες του Spiegelthal, όπως εξηγούμε παρακάτω. Ως προς τη σχέση των παρατηρήσεων των αρχαιολόγων με τα ευρήματα του τύμβου Καστά, εστιάζουμε στο παρακάτω διάγραμμα της κατάστασης των θαλάμων, όπως προέκυψε απο τις μελέτες του 1965 (Εικόνα 3).

Εικόνα 3: Τομή του ταφικού θαλάμου του Αλυάττη (Α: Βόρειος τείχος, Β: Ανατολικός τείχος, Γ: Δυτικός τείχος). Σημειώνεται επίσης η παρουσία χωμάτος/συντριμμιών (rubble) όπως βρέθηκε από τους ανασκαφείς.

Εικόνα 3: Τομή του ταφικού θαλάμου του Αλυάττη (Α: Βόρειος τείχος, Β: Ανατολικός τείχος, Γ: Δυτικός τείχος). Σημειώνεται επίσης η παρουσία χωμάτος/συντριμμιών (rubble) όπως βρέθηκε από τους ανασκαφείς.

Από τα διαγράμματα Β και Γ διακρίνουμε μια κατανομή υλικού με κατηφορική κλίση προς το τέλος του θαλάμου, στη βόρεια πλευρά. Η ποσότητα αυτή του υλικού είναι επίσης ασύμμετρα κατανεμημένη: μεγαλύτερος όγκος έχει συσσωρευτεί στην ανατολική πλευρά. Μία εικόνα αυτής της κατηφορικής κατανομής φαίνεται και στην Εικόνα 4.

Εικόνα 4: Φωτογραφία από το εσωτερικό του τάφου του Αλυάττη, κοιτάζοντας προς τον προθάλαμο.

Σε αυτή την εικόνα κοιτάμε από τη δυτική πλευρά στο εσωτερικό του ταφικού θαλάμου προς τον προθάλαμο. Διακρίνεται εν μέρει η κατηφορική κλίση της επιχωμάτωσης (στα αριστερά), πάνω στην οποια βρίσκονται μεγάλα κομμάτια μαρμάρου και βράχου που έχουν καταρρεύσει. Αυτό που είχε γίνει είναι πως ο Spiegelthal προσέγγισε τον τάφο από την κορυφή του και εισήλθε στο εσωτερικό από μια οπή που δημιούργησε στην οροφή του προθαλάμου. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, άφησε πίσω του μεγάλες ποσότητες από μπάζα, τα οποία αργότερα κατέρρευσαν, καλύπτοντας σχεδόν πλήρως τον προθάλαμο. Μεγάλο μέρος από τα μπάζα εισέρρευσαν και στον ταφικό χώρο, δίνοντας την εικόνα που αντίκρυσαν οι αρχαιολόγοι το 1965.

Το ότι η εικόνα της επιχωμάτωσης αποδίδεται στην αμέλεια του Spiegelthal δεν είναι το σημαντικό στην περιπτωσή μας, όσο το ότι ανάλογη εικόνα θα μπορούσε να προκύψει αν οπές και ανοιχτοί χώροι μεταξύ δύο θαλάμων επέτρεπαν τη μετακίνηση υλικού. Επιπρόσθετα, η κατηφορική κλίση μας υποδεικνύει την πηγή: τα μπάζα στον ταφικο χώρο έχουν πηγή τον προθάλαμο.

Ανάλογη κατηφορική κλίση επιχωμάτωσης έχει παρατηρηθεί και στον τρίτο θάλαμο του τύμβου Καστά (Εικόνα 5). Αυτό δεν σημαίνει φυσικά, πως το υλικό του 3ου θαλάμου προέρχεται εξ’ ολοκλήρου από τον 2ο, αλλά πως μετακινήσεις υλικού ίσως εξηγούν εν μέρει την κατηφορική διαμόρφωση της επιχωμάτωσης. Μετακινήσεις χωμάτων θα μπορούσαν να συμβούν κυρίως μέσω της θύρας που οδηγεί από τον 2ο στον 3ο θάλαμο. Μια ακόμα εναλλακτική εξήγηση είναι πως οι εργάτες που διεκπεραίωσαν την επιχωμάτωση των θαλάμων του Καστά γέμιζαν τον 3ο θάλαμο ρίχνοντας χώματα από τον 2ο (αντί να τα μεταφέρουν εντός αυτού). Μια σημαντική διαφορά πάντως με την περίπτωση του τάφου του Αλυάττη είναι πως ο ταφικός θάλαμος του Καστά εκτείνεται και κατά βάθος, κάτι που επίσης, ίσως συμβάλλει στην παρατηρούμενη κλίση των χωμάτων.

Εικόνα 5: Αριστερά η κατηφορική επίχωματωση στον 3ο θάλαμο του τύμβου Καστά (ΥΠΠΟ) και δεξια σχεδιάγραμμα της επιχωμάτωσης από την παρουσίαση του Δ. Καμπούρογλου στο συνέδριο ΑΕΜΘ 2014.

Αυτό που οι παρατηρήσεις στον τάφο του Αλυάττη μας βοηθάνε να δούμε είναι πως η εικόνα που προκύπτει απο μια επιχωμάτωση απο φυσικά αίτια (κατολισθήσεις, σταδιακή εισροή υλικών κλπ) είναι αρκετά πιο χαώδης από αυτό που παρατηρήθηκε στον τύμβο Καστα (Εικόνα 6).

Εικόνα 6: Στο εσωτερικό του τάφου του Αλυάττη.

Η σφράγιση των θαλάμων του Lale Tepe

Όπως φαίνεται στην Εικόνα 1, το Lale Tepe (Λόφος των Τουλιπών) είναι ένας μικρός τύμβος που βρίσκεται εκτός της νεκρόπολης του Bin Tepe. Ανασκάφηκε το 1991  ως αντίδραση σε απόπειρες τυμβωρυχίας που έγιναν σε γειτονικούς τύμβους. Αν και ο τάφος βρέθηκε συλλημένος, η κατάσταση στην οποία είχε διατηρηθεί ήταν η καλύτερη από κάθε άλλο τάφο Λυδίων, δίνοντας εκπληκτικά ευρήματα στους αρχαιολόγους (Εικόνα 7).

Εικόνα 7: Φωτογραφίες από τον ταφικό θάλαμο του Lale Tepe

Το σύνολο αποτελείται από δρόμο (μεταξύ σημείων 4-6, Εικόνα 8) και ένα ταφικό θάλαμο (σημέιο 3, Εικόνα 8). Τα δύο αυτά στοιχεία επικοινωνούν μεταξύ τους με ένα στενό πρόπυλο (porch) (σημείο 4, Εικόνα 8) το οποίο στην αρχική του διαμόρφωση ήταν σφραγισμένο με μια μεγάλη πλάκα εξωτερικά και μια θύρα εσωτερικά, στην οποια αναφερόμαστε παρακάτω. Μέρος της οροφής του δρόμου και όλη η οροφή του ταφικού χώρου είχαν τριγωνική διαμόρφωση, όπως συνέβαινε και σε πολλούς άλλους τάφους της Λυδίας.

Εικόνα 8: Πλάνο του τάφου στο Lale Tepe

Η πιο ενδιαφέρουσα παρατήρηση σε σχέση με τα ευρύματα στον τύμβο Καστά έγινε στα σημεία 5 και 6 της Εικόνας 8, στην αρχή του δρόμου. Εκεί οι ανασκαφείς βρήκαν ένα τεχνητό τοίχο πάχους περίπου ενός μέτρου και ύψους 1.75 μ., κατασκευασμένο από μικρές πέτρες που συγκρατούνταν μαζί από χώμα και λάσπη (Εικόνα 8, σημείο 6). Ο τοίχος αυτός έφραζε την είσοδο προς τον τάφο, με στόχο να αποτρέψει τυμβωρύχους. Αυτό δεν στάθηκε όμως ικανό να τους σταματήσει: τυμβωρύχοι είχαν βγάλει τα άνω τμήματα του τοίχου σφράγισης ή και οροφής του δρόμου για να εισέλθουν στο εσωτερικό του μνημείου. Οι οπές που δημιούργησαν είχαν σαν αποτέλεσμα ο δρόμος να είναι γεμάτος με χώμα, μεχρι την οροφή.

Αυτό πάντως που είναι αξιοσημείωτο, είναι πως ο μικρός σφραγιστικός τοίχος είχε προστεθεί από υλικό του τάφου σε 2η χρήση, δεν ήταν δηλαδή τμήμα της αρχικής κατασκευής. Και αυτό γιατί η αποδόμηση του τοίχου από τους αρχαιολόγους αποκάλυψε εντός αυτού τμήματα θύρας που έκλεινε τον ταφικό χώρο από το εσωτερικό του, όπως και τμήματα σαρκοφάγου (Εικόνα 8, σημείο 7). Ακριβώς πάνω από το σφραγιστικό τοίχο επίσης, και στην τριγωνική οπή που σχηματίζεται από τα τμήματα της οροφής, βρέθηκε ένα ακόμα τμήμα της πόρτας, όπως και ένα μικρό αγαλματίδιο λιονταριού, η κατασκευή του οποίου δεν είχε ολοκληρωθεί (Εικόνα 9). Βλέπουμε δηλαδή μια υποτυπώδη απόπειρα σφράγισης του μνημείου, με απλά υλικά (χώμα, λάσπη, πέτρες) αλλά και κατεστραμμένο υλικό του τάφου, μια μικρογραφία των όσων βλέπουμε στον τύμβο Καστά. Η φυσική εισροή χωμάτων απο τις οπές των τυμβωρύχων και η κάλυψη του δρόμου με χώμα, ίσως βοήθησαν στο να προστατευτεί το μνημείο, αν και αυτό ίσως ήταν συμπτωματικό: πολλοί άλλοι τύμβοι της Λυδίας με παρόμοιες φυσικές επιχώσεις δεν είχαν την ίδια τύχη.

Εικόνα 9: Στο πάνω μέρος σημειώνεται η περιοχή σφράγισης της οπής που είχαν δημιουργήσει τυμβωρύχοι στην τριγωνική οροφή του τάφου. Κάτω δείχνουμε μέρος του υλικού που χρησιμοποιήθηκε σε δεύτερη χρήση και προέρχεται, μεταξύ άλλων, και από κατεστραμμένα τμήματα ή κτερίσματα της αρχικής ταφής.

H περίπτωση σφράγισης με χώμα και πέτρες που συναντάμε στο Lale Tepe δεν είναι η μόνη. Ανάλογες παρατηρήσεις έγιναν στον τάφο ΒΤ62.4 (το ΒΤ αντιστοιχεί στο «Bin Tepe»), μέρος ενός μικρού τύμβου κοντά σε αυτόν του Αλυάττη (Εικόνα 10). Εκεί η σφράγιση είχε πάχος περίπου 1.7 μετρα. Έχουμε την ένδειξη λοιπόν, πως απόπειρες σφράγισης με απλά, διαθέσιμα υλικά των ταφών της Λυδίας που χρησιμοποιούνταν δευτερογενώς, ίσως ήταν κάτι σύνηθες από μια εποχή και μετά. Δεν έχουμε πάντως εικόνα για το πότε χρονολογούνται αυτές οι σφραγίσεις.

Εικόνα 10: Ο σφραγιστικός τοίχος από πέτρες και χώμα στην είσοδο του δρόμου του τάφου ΒΤ62.4

Σφραγιστικοί τοίχοι

Εδώ παραθέτουμε ένα ακόμα παράδειγμα σφράγισης τάφου, αυτή τη φορά με δύο σφραγιστικούς τοιχους. Ο τάφος με τον κωδικό ΒΤ05.58 είχε δρόμο, προθάλαμο, πρόπυλο και ταφικό χώρο και έφερε σφράγιση με τοίχο ή μεγάλες πλάκες τόσο στην είσοδο του θαλάμου, όσο και στου προθαλάμου. Βρέθηκε συλλημένος, με τους τοιχους αποδομημένους ή κατεστραμμένους, μια ακόμα ένδειξη της αναποτελεσματικότητας των σφραγίσεων για την αποφυγή τυμβωρυχίας.

bt58

Εικόνα 11: Κατεστραμμένες απο τυμβωρύχους σφραγίσεις του ΒΤ5.58, στην είσοδο του προθαλάμου (αριστερά) και του θαλάμου (δεξιά)

Απόπειρες τυμβωρυχίας Ρωμαίων στον τύμβο Karnıyarık Tepe

Όπως αναφέρθηκε στο 1ο μέρος της σειράς αρθρών μας για την αρχαία Λυδία, το Karnıyarık Tepe είναι ο τρίτος μεγαλύτερος τύμβος της Λυδίας ο οποίος καλύπτει ένα μικρότερο, προγενέστερο τύμβο, του οποίου ο ιδιαίτερος περίβολος (ολοκληρωμένος κατά το 1/4) σώζεται σε εξαιρετική κατάσταση. Ο τάφος που καλύπτει το Karnıyarık Tepe δεν έχει βρεθεί ακόμα, παρά τις επίπονες προσπάθειες τόσο των αρχαιολόγων, όσο και των αρχαίων τυμβωρύχων. Μια υπόθεση είναι βέβαια πως ο τάφος αυτός δεν κατασκευάστηκε ή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, αν και κάτι τέτοιο δε μπορεί ακόμα να επιβεβαιωθεί. Αυτό που έχει ενδιαφέρον στην περίπτωση μας είναι τα δείγματα που άφησαν πίσω τους οι αρχαίοι τυμβωρύχοι στην προσπάθειά τους να εντοπίσουν το νεκρικό θάλαμο. Οι παρατηρήσεις στον περίβολο του Karnıyarık Tepe αποκάλυψαν μία σειρά από διαταραχές οι οποίες προήλθαν από εργασίες διάνοιξης στοών από Ρωμαίους τυμβωρύχους (Εικόνα 12). Τα δαιδαλώδη τούνελ, χρησιμοποιήθηκαν και από τους αρχαιολόγους στις έρευνές τους (Εικόνα 13).

Εικόνα 12: Παρεμβολές στον περίβολο του Karnıyarık Tepe από Ρωμαίους τυμβωρύχους με σκοπό τη διάνοιξη στοάς. Στο σημείο αυτό οι Ρωμαίοι παρατήρησαν διαταραγμένους δόμους, και λογικά υπέθεσαν, ατυχώς, πως απο εκεί μπορεί κάποιος να προσεγγίσει τον ταφικό θάλαμο. Η στοά που κατασκεύασαν δεν οδήγησε πουθενα.

Εικόνα 13: Δίκτυο στοών στο Karnıyarık Tepe.

Οι παρατηρήσεις των αρχαιολόγων έχουν ενδιαφέρον. Πολλά από τα τούνελ είχαν επιχωματωθεί από τους Ρωμαίους, καθώς εκεί μετέφεραν υλικό από νέες διόδους που άνοιγαν στις πολλές ανεπιτυχείς απόπειρές τους να εντοπίσουν τον ταφικό χώρο. Οι διαστάσεις των τούνελ ήταν περίπου 80 εκατοστά πλάτος και 1.8 μέτρα ύψος (Εικόνες 14, 15). Αν και αυτός ο χώρος ειναι ικανός για τη διέλευση μόνο ενός ατόμου, η εργασία που απαιτείται για τη διεκπεραίωση ενός τέτοιου έργου είναι αρκετά επίπονη. Το συνολικό μήκος των στοών αγγίζει περίπου τα 500 μέτρα. Παρόμοιο δίκτυο στοών υπάρχει και σε πολλούς άλλους τύμβους της Λυδίας, όπως πχ. στου Αλυάττη (1η ενότητα του άρθρου).

Εικόνα 14: Επιχωματωμένο και σφραγισμένο τούνελ απο τους ρωμαίους στο Karnıyarık Tepe

Εικόνα 15: Έρευνα ρωμαικού τούνελ στο Karnıyarık Tepe

Περίληψη και συμπεράσματα

Η μελέτη των παραπάνω ανασκαφικών δεδομένων μας οδηγεί σε μερικά συμπεράσματα που μας βοηθάνε ίσως να κατανοήσουμε τα ευρήματα στον τύμβο Καστά:

  1. Η εικόνα που προκύπτει από φυσικές επιχωματώσεις που παρατηρήθηκαν σε τάφους της Λυδίας ειναι αρκετά χαώδης και δε συνάδει με τη «συγυρισμένη» και σχεδόν αδιατάραχτη κατανομή χωμάτων στον τάφο του Καστά. Μια ακόμα διαφορά των φυσικά επιχωμένων τάφων της Λυδίας με τον τάφο της Αμφίπολης είναι πως στους πρώτους, οπές που δημιουργήθηκαν απο τυμβωρύχους ή ερευνητές εντοπίστηκαν, μεταξύ άλλων, και στις οροφές των θαλάμων, απο τις οποίες φυσική εισροή υλικού ειναι πολύ πιο ευκολη. Τέτοιες οπές δεν εντοπίστηκαν στους θαλάμους του τύμβου Καστά και αυτός είναι ένας από τους πολλούς λόγους για τους οποιους πιστεύουμε πως η επίχωση στον τελευταίο ήταν τεχνητή.
  2. Στον 3ο θάλαμο του τάφου της Αμφίπολης τα χώματα έχουν κατηφορική κλίση, όπως και στον ταφικό θάλαμο του Αλυάττη. Στον τάφο του Αλυάττη αυτο εξηγείται από τη φυσική μετακίνηση των χωμάτων απο τον προθάλαμο στον ταφικό χώρο. Κάτι αντίστοιχο συνεπώς, ίσως συνέβη και στον Καστά, με μερική μετακίνηση χωμάτων από το 2ο στον 3ο θάλαμο σε κάποια φάση της ιστορίας του μνημείου. Η εξήγηση αυτή πάντως, δεν ειναι μοναδική.
  3. Απο τη στιγμή που στους τεράστιους τύμβους του Αλυάττη και του Karnıyarık Tepe οι Ρωμαίοι τυμβωρύχοι δημιούργησαν τούνελ μήκους εκατοντάδων μέτρων για την εξερεύνησή τους, μπορούμε να συμπεράνουμε πως επιχώσεις σε τάφους δεν εξασφαλίζουν την προστασία απο τυμβωρύχους. Φαίνεται όμως πως στην περίπτωση του τύμβου Καστά πρόθεση τυμβωρυχίας δεν υπήρχε από τους Ρωμαίους.
  4. Ενας βασικός λόγος για την απουσία πρόθεσης είναι γιατι οι Ρωμαίοι δε θα είχαν λόγο να καταστρέψουν την επίχωση την οποία οι ίδιοι θεωρούμε ότι δημιούργησαν. Ένας ακόμα λόγος είναι πως οι Ρωμαίοι ήξεραν πως όλα τα πολύτιμα κτερίσματα από τους θαλάμους είχαν αφαιρεθεί πριν την επίχωσή τους. Από τη στιγμή που ήταν γνωστό πως δεν περιέχουν κάτι πολύτιμο εντός τους, δεν υπήρχε και λόγος επίπονης εξερεύνησής του από επίδοξους τυμβωρύχους.
  5. Το ότι το μνημείο επιχώθηκε παρόλη την απουσία κτερισμάτων σημαίνει πως διατηρούσε τη λατρευτική του αξία ακόμα και στα ρωμαϊκά χρόνια, και τελικώς ίσως το κίνητρο για τη σφράγιση του να ήταν η παύση αυτής της λατρείας, όπως είχαμε αναφέρει και σε παλιότερο μας κείμενο.
  6. Μετά τον 6ο αι. μ.Χ., επιδημία λοιμού και μετακινήσεις πληθυσμών ερήμωσαν την Αμφίπολη. Στο χρόνο που χρειάστηκε να επανακατοικηθεί ο χώρος, το μνημείο λογικά θάφτηκε εξ’ ολοκλήρου από φυσικά αίτια (βροχές, πλημμύρες κλπ) και διαγράφηκε πλήρως από την ιστορική μνήμη.
  7. Τέλος, ευρήματα στην αρχαία Λυδία (που αποτέλεσε και τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας) δείχνουν πως απλές μορφές σφράγισης με λάσπη, τοίχους, πέτρες και υλικά μνημείων, φαίνεται πως χρησιμοποιήθηκαν απο μια εποχή και μετά ως μέθοδος προστασίας τάφων από τυμβωρυχία. Η πρακτική αυτή ίσως προσαρμόστηκε και αργότερα και στον τύμβο Καστά από τους Ρωμαίους ή όποιους επιχείρησαν τη σφράγιση του μνημείου.

Σημείωση: Η έμπνευση για τον τίτλο του άρθρου «Love for Lydia» προέρχεται απο την ομώνυμη έκδοση του 2008 με αφορμή τα 70α γενέθλια του Crawford H. Greenwalt, έναν από τους πιο σημαντικούς μελετητές των Σάρδεων και της Λυδίας για πάνω απο 50 χρονια. Η επιλογή αυτού τίτλου για το άρθρο μας αντανακλά την αποψή μας για τη σημασία της αρχαίας Λυδίας ως προς την κατασκευή και την ιστορία του τύμβου Καστά. 

Πηγές (επιλέξτε για να ανοίξουν)

(1) The Archaeological Exploration of Sardis
(
2) Lydia (Wikipedia)
(
3) Αλυάττης ο 2ος (Wikipedia)

(4) Bin Tepe, The Tumulus of Alyattes, and Karnıyarık Tepe
(5) Lydian Burial Customs

(
6) Love for Lydia: A Sardis Anniversary Volume Presented to Crawford H. Greenewalt, Jr., Nicholas D. Cahill, 2008
(
7) Janet Tassel, The Search for Sardis, Harvard Magazine, March-April 1998
(
8) From Athens to Gordion: The Papers of a Memorial Symposium for Rodney S. Young, edited by Keith DeVries
(9) Lydian Architecture: Ashlar Masonry Structures at Sardis, Christopher Ratté, 2011
(
10) Anja Eckert, Ein Grab für Könige und Bürger, Dissertation, University of Hamburg, 1998
(11) Lale Tepe: A late Lydian tumulus near Sardis: Architecture and Painting, Philip T. Stinson, 2008 (περιλαμβάνεται στην έκδοση Love for Sardis)
(12) Lale Tepe: A late Lydian tumulus near Sardis: Introduction, Excavation and Finds, Chris. H. Roosvelt, 2008 (περιλαμβάνεται στην έκδοση Love for Sardis)
(13) Ο τάφος της Αμφίπολης: η μυστηριώδης επίχωση (Ιούνιος 2015)
(14) Ignaz Franz and Maria von Olfers, Über die lydischen königsgräber bei Sardes und den grabhügel des Alyattes nach dem bericht des k.general consuls Spiegelthal zu Smyrna, 1859
(
15) G.M.A. Hanfmann, The fifth campaign at Sardis (1962), BASOR 170, 1963
(16) Δελτίο Τύπου ΥΠΠΟ 14/9/2014
(17) Βίντεο παρουσίασης Ε. Καμπούρογλου, Σεπτέμβριος 2014, ΑΕΜΘ
(18) Christopher H. Roosvelt, Central Lydia Archaeological Survey: 2005 Results

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s