O Μακεδονικός Τάφος ΙΙΙ της Αμφίπολης

Ο «Μακεδονικός Τάφος ΙΙΙ» (Μ.Τ.3) της Αμφίπολης, ο οποίος βρίσκεται πολύ κοντά στον τύμβο Καστά, ανασκάφηκε από την ομάδα του Δ. Λαζαρίδη το 1960. H ιδιαιτερότητά του αναγνωρίστηκε αμέσως απο τους ανασκαφείς καθώς τόσο το 1960, όσο και σήμερα, συνεχίζει να αποτελεί έναν από τους ελάχιστους γνωστούς μακεδονικούς τάφους με μωσαϊκό δάπεδο. Η αποκάλυψη των θαλάμων του τύμβου Καστά ανέδειξε μια σειρά από ομοιότητες με τον Μ.Τ.3, οι οποίες μας προδιαθέτουν να επανερμηνεύσουμε τα ευρήματα και τα χαρακτηριστικά του Μ.Τ.3 υπό διαφορετική οπτική. Οι ομοιότητες αυτές μαζί με μερικές αρχικές σκέψεις και συμπεράσματα παρουσιάζονται παρακάτω.

Η θέση του Μακεδονικού Τάφου ΙΙΙ

Ο Μ.Τ.3 βρίσκεται περίπου 260 μέτρα νοτίως του κέντρου του τύμβου Καστά στην ευρύτερη περιοχή που φέρει την ίδια ονομασία (περιοχή Καστά). Πέραν της εγγύτητας του M.T.3 με τον τύμβο, ενδιαφέρον είναι πως ο τάφος βρίσκεται ακριβώς μπροστά από την είσοδο των θαλάμων του Καστά που αποκαλύφθηκαν το 2014. Ο προσανατολισμός του Μ.Τ.3 δε δίνεται στις βιβλιογραφικές πηγές, αν και από τα συμφραζόμενα στην σχετική εργασία του Δ. Λαζαρίδη συμπεραίνουμε εμμέσως πως η γενική κατεύθυνσή του ήταν από τη Δύση προς την Ανατολή. Παρακάτω δίνουμε δύο δορυφορικές εικόνες από το 2013 και 2014 στις οποίες σημειώνεται η θέση του ΜΤ3 σε σχέση με τον Καστά και την εισόδό του, η οποία διακρίνεται στην φωτογραφία του 2014.

Ανασκαφικά δεδομένα

Ο Μ.Τ.3 ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια επισκόπησης της περιοχής Καστά από τον Δ. Λαζαρίδη. Βρέθηκε συλλημένος και σε σημαντικό βαθμό κατεστραμμένος. Ο τάφος είχε λαξευθεί εντός του βράχου ο οποίος διακρίνεται με λευκό χρώμα στις δορυφορικές φωτογραφίες. Απο τα τοιχώματά του, που αποτελούνταν από μεγάλες πλάκες πωρόλιθου, είχε διασωθεί μόνο η κατώτερη σειρά. Οι υπόλοιπες απουσίαζαν κάτι που σημαινει πως μάλλον αποσπάστηκαν για τη χρήση τους σε άλλες κατασκευές.

Πάνω στους δόμους που διασώθηκαν υπήρχε απομίμηση ορθομαρμάρωσης. Δυστυχώς οι διαθέσιμες φωτογραφίες δε μας βοηθάνε να δούμε αν αυτή μοιάζει με την ορθομαρμάρωση του ταφικού συγκροτήματος του τύμβου Καστά όπως συμβαίνει με την απομίμησή τοιχοποιίας που παρατηρείται στην ελληνιστική οικία της Αμφίπολης. Μια τέτοια σύγκριση με τους διασωθέντες δόμους του τάφου (πού ισως παραμένουν στην περιοχή) θα ήταν ενδιαφέρουσα και αρκετά χρήσιμη.

mt3full

Πηγη: ΠΑΕ 1960

Ο Μ.Τ.3 είχε δύο χώρους: ένα προθάλαμο και ένα ταφικό θάλαμο. Το συνολικό τους μήκος ήταν 9 μέτρα και το πλάτος 3.07 μ., μία αναλογία δηλαδή περίπου 3:1, παρόμοια με αυτή των θαλάμων του τύμβου Καστά (συνολικό μήκος 13.5 μ., πλάτος 4.5 μ.).

Στις ελάχιστες διαθέσιμες φωτογραφίες του Μ.Τ.3. διακρίνουμε μεταξύ προθαλάμου και θαλάμου μια δομή που μοιάζει με κατώφλι. Αυτό λογικά σημαίνει πως ανάμεσα στους δύο χώρους υπήρχε διαχωριστικός τοίχος με θύρωμα (και ίσως κάποια ξύλινη ή μαρμάρινη πόρτα), αν και κάτι τέτοιο δεν αναφέρεται στις σχετικές δημοσιεύσεις του Δ. Λαζαρίδη.

Οι πιο σημαντικές ομοιότητες με τους θαλάμους του τύμβου Καστά εντοπίζονται στο δάπεδο του Μ.Τ.3. Το δάπεδο του προθαλάμου ήταν διακοσμημένο πλευρικά με βοτσαλωτό ψηφιδωτό που απεικόνιζε πολύχρωμους ρόμβους. Στο μεσαίο διάζωμα το ψηφιδωτό ήταν μονόχρωμο και χωρίς σχηματισμούς. Η ομοιότητα με το μωσαϊκό στην είσοδο του τύμβου Καστά, όπως δείχνουμε παρακάτω, είναι αρκετά προφανής και μάλλον όχι τυχαία.

Μια μικρή διαφορά είναι πως η μεγάλη διαγώνιος των ρόμβων στον τύμβο Καστά ειναι προσανατολισμένη κάθετα σε σχέση με τον άξονα των θαλάμων. Στον Μ.Τ.3 ο προσανατολισμός αυτής της διαγωνίου ειναι παράλληλος με τους θαλάμους. Αυτό ίσως οφείλεται στο ότι οι θάλαμοι του Μ.Τ.3 ήταν σχετικά στενοί, οπότε οι ευμεγεθείς ρόμβοι προσανατολίστηκαν με τέτοιο τρόπο, ώστε να χωρέσουν τέσσερις σε κάθε πλευρά όπως και στην είσοδο των θαλάμων του Καστά.

Ψηφιδωτό τριών διαζωμάτων και με χαρακτηριστικά που παρατηρούμε στον Καστά υπάρχει και στο νεκρικό θάλαμο του Μ.Τ.3. Τα δύο πλευρικά διαζώματα έχουν βαθύ κόκκινο χρώμα, ενώ το μεσαίο είναι κίτρινο. Όλα τα διαζώματα τοποθετούνται εντός πλαισίων με ρόδινο χρώμα.  Τα περισσότερα από αυτά τα χρώματα έχουν χρησιμοποιηθεί σε διάφορα σημεία εντός των θαλάμων του τύμβου Καστά με το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό του πρώτου θαλάμου από το οποίο παρουσιάζουμε στην ακόλουθη εικόνα.

Πηγή: ΥΠΠΟ

Πηγή: ΥΠΠΟ

Στο νεκρικό θάλαμο εντοπίζονται δύο κιβωτιόσχημοι χώροι ταφής. Ο ένας εξ’ αυτών που βρίσκεται στο βάθος του θαλάμου φιλοξενούσε τον νεκρό για τον οποίο φτιάχτηκε ο Μ.Τ.3, ειναι δηλαδή προσαρμοσμένος από κατασκευής του μνημείου. Ο δεύτερος κιβωτιόσχημος τάφος, ο οποίος εφάπτεται στο βόρειο τοίχο του θαλάμου και τον οποίο βλέπουμε στην παρακάτω φωτογραφία, ανοίχτηκε μεταγενέστερα, μιας και είναι εμφανής η καταστροφή του ψηφιδωτού δαπέδου που υπήρχε σε αυτή τη θέση. 

αμφιπολη ταφ 3ββ

Πηγή: ΠΑΕ 1960

Τα τοιχώματα των δύο κιβωτιόσχημων τάφων ήταν διακοσμημένα με ζωηρά χρώματα, ενώ σε έναν εξ’ αυτών διασώθηκαν ζωγραφικές παραστάσεις με άνθη, πτηνά, αγγεία, μακεδονική κοπίδα κ.α. Δε διευκρινίζεται σε ποιον από τους δύο τάφους βρέθηκαν αυτές οι αναπαραστάσεις, αν και από τις φωτογραφίες εικάζουμε πως ανήκαν στον αρχικό κιβωτιόσχημο. Μια φωτογραφία μέρους της τοιχογραφίας που βρέθηκε παρουσιάζεται παρακάτω.

tomb_wall_painting

Πηγή: ΥΠΠΟ

Εκτός του χώρου των θαλάμων και πολύ κοντά στον Μ.Τ.3 ανασκάφηκε και μεγάλο ανθέμιο ύψους 1.08 μ. που κοσμούσε επιτύμβια στήλη. Aυτή η επιτύμβια στήλη, που λογικά ανήκε στον Μ.Τ.3 και ίσως πληροφορούσε για την ταυτότητα του νεκρού (ή των νεκρών) δεν εντοπίστηκε. Το ανθέμιο, οι τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά δάπεδα αποσπάστηκαν από την περιοχή και μεταφέρθηκαν για προστασία και μελέτη στο αρχαιολογικό μουσείο της Καβάλας, στο οποίο απ’ όσο γνωρίζουμε μόνο το ανθέμιο βρίσκεται πλέον σε δημόσια θέα.

anthemion

Πηγή: ΥΠΠΟ

Ο Μ.Τ.3 δε βρέθηκε σε πλήρη απομόνωση. Κοντά του εντοπίστηκαν άλλοι τρεις τάφοι, όλοι λαξευμένοι σε βράχο. Οι δύο από αυτούς ήταν λακκοειδείς, ο τρίτος ένας πολύ μικρός μακεδονικός. Οι πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν από το Δ. Λαζαρίδη για αυτούς τους τρεις τάφους ειναι ελάχιστες: γνωρίζουμε μόνο πως στο μικρό μακεδονικό τάφο βρέθηκαν αρκετές πυξίδες, πήλινα ειδώλια, χάλκινα και γυάλινα αντικείμενα, καθώς και ένας χρυσός δακτύλιος.

Παρατηρήσεις και συμπεράσματα

Βάσει της θέσης, των διαστάσεων, της μοναδικότητας και των διακοσμητικών χαρακτηριστικών του Μ.Τ.3 μπορούμε με σχετική ασφάλεια να συμπεράνουμε πως η ιστορία του σχετίζεται άμεσα με τον τύμβο Καστά. Είναι μάλλον λογικό να υποθέσουμε πως ο Μ.Τ.3 μιμείται τη διακόσμηση των θαλάμων του τύμβου Καστά και όχι το αντίθετο. Με λίγα λόγια, ο τύμβος Καστά είναι προγενέστερος του Μ.Τ.3.  Έχοντας λοιπόν ως σημείο αναφοράς τη χρονολόγηση του Μ.Τ.3 μπορούμε να βγάλουμε εμμέσως και κάποια συμπεράσματα για την ύστατη περίοδο κατασκευής του τύμβου της Αμφίπολης.

Για τον Μ.Τ.3 υπάρχουν δύο χρονολογήσεις. Η μία είναι από τον Δ. Λαζαρίδη που τον τοποθετεί βάσει του συνόλου των ευρημάτων του στον 3ο αιώνα π.Χ. Αντιθέτως, ο Γερμανός αρχαιολόγος Dieter Salzmann χρονολόγησε τον τάφο στο τελευταίο τέταρτο του 4ου π.Χ. αιώνα, βασιζόμενος στα χαρακτηριστικά και στην τεχνοτροπία του ψηφιδωτού δαπέδου.

Η ασυμφωνία αυτή ίσως πλέον εξηγείται χάρη στην πρόσφατη αποκάλυψη των ψηφιδωτών δαπέδων στον τύμβο Καστά. Αν κάνουμε την υπόθεση πως ο σχεδιαστής του Μ.Τ.3 επεδίωξε αντιγραφή χαρακτηριστικών των θαλάμων του  Καστά, ίσως στον Μ.Τ.3 του 3ου π.Χ. αιώνα βλέπουμε το αντίγραφο ενός μωσαϊκού του 4ου π.Χ. αιώνα. Σε κάθε περίπτωση, έχοντας υπόψη τα ευρήματα στον Μ.Τ.3 θα ήταν μάλλον αδύνατο να χρονολογηθεί η κατασκευή των θαλάμων του τύμβου Καστά μετά τον 3ο π.Χ. αιώνα.

Η ζωγραφική διακόσμηση που εντοπίστηκε στα τοιχώματα των κιβωτιόσχημων τάφων του Μ.Τ.3 θύμιζει επίσης έντονα τη διακόσμηση που παρατηρείται σε πολύ σημαντικές μακεδονικές ταφές εώς και τον 2ο π.Χ. αιώνα. Ως παραδείγματα αναφέρουμε μια πώρινη σαρκοφάγο που εντοπίστηκε  το 1968 καλυμμένη (μαζί με μια δεύτερη σαρκοφάγο) από το δάπεδο ενός μνημειώδους ηρώου που ανασκάφηκε την αρχαία Τράγιλο, κοντά στο σημερινό Αηδονοχώρι (17 χλμ. από την Αμφίπολη). Η σαρκοφάγος χρονολογείται πριν το 300 π.Χ. και στη διακόσμησή της περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων μακεδονική κοπίδα, πυξίδες κ.α. Αντίστοιχη διακόσμηση υπάρχει και στον πιο γνωστό μακεδονικό τάφο του Λύσωνος και του Καλλικλέους, του 2ου π.Χ. αιώνα.

 comparsion2

Αντίστοιχα στοιχεία εντοπίζουμε και στη ζωφόρο των θαλάμων του τύμβου Καστά. Ως ενδεικτικό παράδειγμα, σημειώνουμε παρακάτω τη θέση μακεδονικής κοπίδας που απεικονίζεται με παρόμοιο τρόπο όπως και στα παραπάνω παραδείγματα.

zoforos

Πηγή: Αριάδνη Παραφωτίου (http://kathrefti.blogspot.de/)

Σημαντική πρέπει επίσης να θεωρείται και η ανακάλυψη περισσοτέρων ταφών γύρω από τον Μ.Τ.3. Χωρίς να γνωρίζουμε πόσο έχει διερευνηθεί η συγκεκριμένη περιοχή, ξέρουμε πως δεν υπάρχει αναφορά για την ύπαρξη νεκροταφείου που να δικαιολογεί εκτεταμμένο αριθμό ταφών στο συγκεκριμένο χώρο. Το ελληνιστικό νεκτροταφείο της Αμφίπολης βρίσκεται νοτιότερα και πιο κοντά στα τείχη της αρχαίας πόλης. Το αρχαϊκό νεκροταφείο του τύμβου Καστά εκτεινόταν και προς το βορρά. Με λίγα λόγια, αν ο τύμβος Καστά δεν υπήρχε, ίσως κάποιες ή όλες αυτές οι ταφές της περιοχής Καστά να απουσίαζαν.

Δεν είναι λοιπόν απίθανο τα όποια ευρήματα έχουν εντοπιστεί (ή εντοπιστούν μελλοντικά) στην περιοχή Καστά να σχετίζονται με τον μεγαλειώδη τύμβο και τον «πόλο έλξης» που λογικά αυτός δημιούργησε για νέες ταφές και άλλες δραστηριότητες στη συγκεκριμένη περιοχή μετά τον 4ο ή τον 3ο π.Χ. αιώνα. Με λίγα λόγια, ο Μ.Τ.3, οι τρεις ακόμα τάφοι και οποιαδήποτε άλλα ευρήματα προκύψουν στο μέλλον στην ευρύτερη περιοχή Καστά πρέπει να (επαν)εξεταστούν στη βάση των νέων δεδομένων που προκύπτουν από την ανασκαφή του τύμβου Καστά, καθώς ενδέχεται να περιλαμβάνουν στοιχεία που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε την πολύπλοκη ιστορία αυτού του σημαντικού μνημείου.

Υπόμνημα: Ο δεύτερος μακεδονικός τάφος με ψηφιδωτό δάπεδο

Πέραν του Μ.Τ.3, ο μόνος γνωστός τάφος με ψηφιδωτό δάπεδο που ήταν γνωστός μέχρι και την ανακάλυψη της συστάδας θαλάμων του τύμβου Καστά βρίσκεται στο Διόν (2ος Μακεδονικός Τάφος Διού). Διαγράμματα και μερικές εικόνες που δείχνουν και το ψηφιδωτό από το συγκεκριμένο τάφο δίνονται παρακάτω για συμπληρωματικούς λόγους. Πολλές περισσότερες πληροφορίες μπορούν να αναζητηθούν στη σχετική μεταπτυχιακή εργασία που δίνουμε στις πηγές και η οποία είναι ελεύθερα διαθέσιμη στο διαδίκτυο. 

ΠΗΓΕΣ

(1) Δ. Λαζαρίδης, ΠΑΕ 1960
(2) Τάφος-καρμπόν 250 μέτρα από τον τύμβο Καστά (ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 19/11/2014)

(3) Δ. Τσιάφης, Οι μακεδονικοί τάφοι του Διού, ΑΠΘ, 2009
(4) Νεκτάριος Μ. Πουλακάκης ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΔΑΠΕΔΑ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
(5) H. Brecoulaki, The funerary klinai of tomb 1 from Amphipolis and a sarcophagus from ancient Tragilos, eastern Macedonia: a physico-chemical investigation on the painting materials, Journal of Cultural Heritage, 2006
(6) Α. Κακαμανούδης, Τεχνικές ζωγραφικής στην αρχαία Ελλάδα (μτπχ. εργασία), ΑΠΘ, 2012
(7) Prometheus Digital Image Library
(8) Αριάδνη Παπαφωτίου, «ΑΜΦΙΠΟΛΗ: Οι παραστάσεις των επιστυλίων -VIDEO- Φωτό»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s