Το μέγεθος του τύμβου Καστά ως ένδειξη χρονολόγησής του

(8-2-2016)

Η κατασκευή του τύμβου Καστά χρονολογείται από την ανασκαφική ομάδα στο τελευταίο τέταρτο του 4ου π.Χ. αιώνα. Η υπόθεση αυτή στηρίζεται σε αρκετά στοιχεία, όπως η απόδοση του λέοντα της Αμφίπολης (που θεωρείται γλυπτό του 4ου π.Χ. αιώνα) ως σήμα του τύμβου, στα χαρακτηριστικά της τοιχοδομίας του περιβόλου, των ψηφιδωτών και των γλυπτών στους θαλάμους αλλά και σε επιγραφικά ευρήματα. Πολλές πάντως από τις προτεινόμενες πηγές χρονολόγησης (όπως για παράδειγμα η τεχνοτροπία των βοτσαλωτών ψηφιδωτών) δείχνουν πρωτίστως πως το μνημείο είναι ελληνιστικό χωρίς όμως να απορρίπτεται η κατασκευή του τον 3ο π.Χ. αιώνα. Ο συσχετισμός του λέοντα με τον τύμβο Καστά και η πιθανή αναφορά επιγραφών στον Ηφαιστίωνα, ερμηνείες που θα μπορούσαν να χρονολογήσουν με μεγαλύτερη ασφάλεια το μνημείο στον 4ο π.Χ. αιώνα, θεωρούνται, τουλάχιστον εώς και την επιστημονική τους δημοσιευση, υποθέσεις.

Για τους παραπάνω λόγους ένα από τα σενάρια που δε μπορεί τυπικά να απορριφθεί ακόμα είναι πως ο τύμβος Καστά αποτελεί μαυσωλείο των Αντιγονιδών, του οποίου ο σχεδιασμός και η κατασκευή υλοποιήθηκαν κάποια στιγμή μετά το 275 π.Χ. από τον Αντίγονο Γονατά. Η υπόθεση αυτή βασίζεται στο ότι κατά την περίοδο βασιλείας του Αντίγονου Γονατά επετεύχθη για πρώτη φορά σταθερότητα μετά από δεκαετίες αναταραχών στη Μακεδονία. Η κυριαρχία του μακεδονικού βασιλείου εδραιώθηκε στη βόρεια και τη νότια Ελλάδα. Η δυναστεία των Αντιγονιδών διήρκησε για πάνω από έναν αιώνα, μέχρι και την κατάκτηση της Μακεδονίας τους Ρωμαίους το 168 π.Χ.

Συνεπώς, οι συνθήκες για να δημιουρηθεί ένα μνημείο σαν τον Καστά τυπικά υπήρχαν. Σημαντικές προσωπικότητες από την οικογένεια των Αντιγονιδών για τις οποίες ίσως υπήρχε ένα επιπλέον κίνητρο για να κατασκευαστεί ένα τέτοιο μαυσωλείο και που είχαν φύγει από τη ζωή ήδη το 275 π.Χ. ήταν ο Αντίγονος Μονόφθαλμος, ο Δημήτριος Πολιορκητής και η γυναίκα του Φίλα. Τέλος, το μονόγραμμα «ΑΝΤ» που βρέθηκε σε μερικά σημεία στον περίβολο ταιριάζει περισσότερο με μονογράμματα που υπάρχουν σε νομίσματα του Αντιγόνου Γονατά παρά σε αυτά του Μονόφθαλμου, αν και το ίδιο μονόγραμμα υπάρχει και σε νομίσματα του Φιλίππου Γ’ Αρριδαίου.

Villa of Publius Fannius Synistor - room H west wall

Αντίγονος Γονατάς και Φίλα (δεξιά) από τοιχογραφία στην Πομπηία

Θα μπορούσε συνεπώς η κατασκευή του τύμβου Καστά να αποδοθεί στον Αντίγονο Γονατά; Πιστεύουμε πως όχι, για δύο λόγους. Ο ένας έχει διατυπωθεί σε μία από τις ομιλίες που δόθηκαν το 2014 από τον καθηγητή ιστορίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, Θεόδωρο Μαυρογιάννη, ο οποίος αναφέρθηκε μεταξύ άλλων στο τεράστιο μέγεθος του Καστά, λέγοντας πως παρόμοιες μνημειακές κατασκευές συνάδουν με τις τάσεις υπερβολής που υπήρχαν στην πρώιμη ελληνιστική περίοδο. Το δεύτερο επιχείρημα έχει να κάνει με την οικονομική κατάσταση του μακεδονικού βασιλείου στον 3ο π.Χ. αιώνα και η οποία δε θα δικαιολογούσε μια τόσο μνημειώδη κατασκευή, όπως υποστηρίχθηκε από την ανασκαφική ομάδα τον Σεμπτέμβριο του 2015 στο ΑΠΘ. Παρακινούμενοι από αυτές τις παρατήρησεις αναζητήσαμε δεδομένα που θα μπορούσαν να τις επιβεβαιώσουν, αλλά και να τοποθετήσουν χρονικά την περίοδο κατασκευής του τύμβου Καστά. Η αναζήτηση μας οδήγησε σε μια ενδιαφέρουσα μελέτη για τους θρακικούς τύμβους.

 Οι τύμβοι της Θράκης στην πορεία του χρόνου

Η εγγύτητα της αρχαίας Θράκης στην Αμφίπολη και ο έλεγχος τμήματός της από το μακεδονικό βασίλειο σημαίνει πως η ιστορία της μάλλον επηρεαζόταν άμεσα από εξελίξεις στη Μακεδονία. Αρχαιολογικά ευρήματα στη Θράκη μπορούν συνεπώς να χρησιμοποιηθούν για να καθοριστεί ένα γενικό πλαίσιο υπο το οποίο μπορούν να ερμηνευτούν αντίστοιχα ευρήματα στη Μακεδονία. Στην περίπτωσή μας εστιάζουμε στους θρακικούς τύμβους, η χρήση των οποίων αποτελεί ένα από τα πιο σταθερά και τυπικά ταφικά έθιμα της περιοχής. Εφαρμόστηκε από την εποχή του χαλκού έως και την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο. Ο πληθυσμός των θρακικών τύμβων ξεπερνάει τις 10000!

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη των μορφολογικών χαρακτηριστικών των θρακικών τύμβων όπως παρουσιάζεται στην εργασία: «Morphological features of North-Thracian tumuli graves (5th-3rd centuries BC)». Από τη συγκεκριμένη έρευνα παρουσιάζουμε το παρακάτω γράφημα πάνω στο οποίο έχουμε βάλει και ορισμένες δικές μας σημειώσεις.

thrace

Το γράφημα δείχνει πως εξελίσσεται το μέγεθος (διάμετρος) και ο αριθμός των τύμβων σα συνάρτηση του χρόνου, από το 500 π.Χ. εώς και το 200 π.Χ. Η χρονολογία δίνεται στο οριζόντιο άξονα, η διάμετρος (σε μέτρα) στον κάθετο άξονα, ενώ το χρώμα αντιστοιχεί στη συχνότητα κατασκευής των τύμβων για κάθε συνδυασμό χρονολογίας-διαμέτρου. Το κόκκινο και το κίτρινο αντιστοιχεί σε μεγάλη συχνότητα κατασκευής, το πράσινο και μπλέ σε μικρότερη. Για τη διευκόλυνση της ανάγνωσης του γραφήματος, σημειώσαμε ποιοτικά με διακεκομμένη γραμμή την τάση που υπάρχει για τη μεταβολή του μεγέθους των τύμβων με την πάροδο του χρόνου.

Αυτό που γίνεται εύκολα αντιληπτό είναι πως μέχρι και το τέλος του πρώτου τετάρτου του 3ου π.Χ. αιώνα (275 π.Χ.) υπάρχει μια τάση το μέγεθος των ταφικών τύμβων να γίνεται όλο και μεγαλύτερο. Μεταξύ 350 και 275 π.Χ η διάμετρος των τύμβων διπλασιάζεται κατα μέσο όρο. Το σημαντικότερο είναι πως μετά περίπου από το 275 π.Χ., υπάρχει μια απότομη πτώση τόσο στο μέγεθος των τύμβων όσο και στη συχνότητα κατασκευής τους (λιγότερες «κόκκινες» ή «κίτρινες» περιοχές). Δύο είναι τα γεγονότα αυτής της περιόδου που μας ενδιαφέρουν.

Το πρώτο είναι η ανάληψη της βασιλείας της Μακεδονίας από τον Αντίγονο Γονατά. Το δεύτερο είναι η εισβολή των Γαλατών στη Μακεδονία λίγα χρόνια πριν και η καταστροφή και σύλληση πολλών μακεδονικών τάφων και μνημείων. Το γεγονός αυτό το σημειώνουμε στο παραπάνω γράφημα αναφερόμενοι στην καταστροφή ή την εγκατάλειψη της κατασκευής του Ηρώου στο Αρχοντικό Πέλλας, στο οποίο θα αναφερθούμε αργότερα. Τα γεγονότα αυτά δεν είναι ανεξάρτητα. Ο Γονατάς σταμάτησε την επιδρομή των Γαλάτων στην Ελλάδα και το 273 π.Χ. έβαλε τέλος και στις επεκτατικές τάσεις του Πύρρου της Ηπείρου που επίσης διεκδικούσε το μακεδονικό θρόνο χρησιμοποιώντας τους Γαλάτες προς όφελός του. Αν ο Γονατάς αποφάσιζε να κατασκευάσει το μνημείο του Καστά αυτό δε μπορεί να έγινε μετά το 273 π.Χ., περίοδος για την οποία έχουμε καλές ενδείξεις από το παραπάνω γράφημα πως κατασκευή μεγαλειωδων μνημείων σταμάτησε, ανεξαρτήτως του πως ερμηνεύεται αυτο.

Από το παραπάνω γράφημα προκύπτει επίσης πως η περίοδος στην οποία υπάρχει ταυτόχρονα μεγάλη συχνότητα κατασκευής τύμβων καθώς και κατασκευή μεγάλων μνημείων είναι μεταξύ του 320 και του 290 π.Χ., αρκετά κοντά στην περίοδο που τοποθετείται η κατασκευή του Καστά από τους ανασκαφείς. Σε κάθε περίπτωση, η κατασκευή μεγαλειωδών μνημείων στην περιοχή της Θράκης (και λογικά και της Μακεδονίας) φαινεται να σταματάει το 275 π.Χ. Θα ήταν συνεπώς αρκετά δύσκολο η κατασκευή του τύμβου Καστά να τοποθετηθεί μεταγενέστερα.

Επιπρόσθετες παρατηρήσεις

pella5

Το Ηρώο στο Αρχοντικό Πέλλας

α) Το Ηρώο στο Αρχοντικο Πέλλας, λογικά μικρογραφία του Καστά, έχει χρονολογηθεί με ακρίβεια βάσει κεραμικής γύρω στο 285 π.Χ. Από μόνο του αυτό τοποθετεί την κατασκευή του Καστα πριν το 285 π.Χ. Για τη κατασκευή του ηρώου, που όπως εικάζουν οι μελετητές του εγκαταλείφθηκε μετά την επιδρομή των Γαλατών, χρησιμοποιήθηκε πωρόλιθος και όχι το ακριβό μάρμαρο Θάσου ενώ ήταν και σε μέγεθος αρκετά μικρότερη από αυτή του Καστά, ενδεικτική της επιδεινούμενης οικονομικής κατάστασης στη Μακεδονία μετά το 300 π.Χ. Αν η οικονομία είχε επανακάμψει σημαντικά μετά την επικράτηση του Αντίγονου Γονατά το 275 π.Χ. σε βαθμο που να μπορεί να κατασκευαστεί ένα μνημείο σαν τον Καστά, θα περιμέναμε και η κατασκευή του Ηρώου στην Πέλλα να είχε συνεχιστεί καθώς και πολλά παρόμοια μνημεια να είχαν κατασκευαστεί και εντοπιστεί σε ανασκαφές. Η οριστική διακοπή της κατασκευής του Ηρώου είναι απόλυτα συναφής με τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τη μελέτη των θρακικών τύμβων.

616 x 438 arxeiaki tymvos

Η Μεγάλη Τούμπα το 1950 (www.aigai.gr)

β) Kεραμική υποδεικνύει πως ο τύμβος που κάλυπτε τους βασιλικούς τάφους στις Αιγές (Μεγάλη Τούμπα) κατασκευάστηκε επί βασιλείας του Αντίγονου Γονατά για να καλύψει και να προστατέψει τη συλλημένη νεκρόπολη από πιθανές επιδρομές παρόμοιες με αυτή των Γαλατών που προκάλεσε πολλές καταστροφές. Ο τύμβος αυτός αν και ευμεγέθης, ήταν μικρότερος σε έκταση και αρκετά πιο επιφανειακός από τον Καστά (~110 μ. διάμετρος, ~12 μ. ύψος) χωρίς περίβολο ή κάποια άλλη ένδειξη πολυτέλειας. Αν ο Καστάς είχε κατασκευαστεί επί Αντίγονου Γονατά θα περιμέναμε λογικά οι ομοιότητες σε Καστά και Μεγάλη Τούμπα να ήταν περισσότερες.

Πηγές

(1) Morphological features of North-Thracian tumuli graves (5th-3rd centuries BC) (2011)
(2) Το Ηρώον του Αρχοντικού Πέλλας και ο μακεδονικός τάφος Γιαννιτσών
(3) Θ. Μαυρογιάννης, Ο τύμβος της Αμφιπόλεως: έλεγχος των γεγονότων και των πηγών της περιόδου 324-294 π.Χ. (2014)

Advertisements