Τα χαράγματα στα μαρμάρινα μέλη του περιβόλου

Αρκετές πληροφορίες για την ιστορία του τύμβου Καστά προέρχονται από μελέτες των μαρμάρινων τμημάτων του μνημείου τα οποία κατέληξαν εν μέρει σε φράγμα στο Στρυμόνα (δείτε το σχετικό άρθρο εδώ). Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι πως σε πολλά από αυτά τα μαρμάρινα μέλη εντοπίστηκαν χαράγματα με ονόματα.

Η εγγραφή αυτών των ονομάτων έγινε αφότου αυτά αφαιρέθηκαν από τον περίβολο του τύμβου Καστά και σε περιοχή μακριά από αυτόν γιατί:

(α) Βρέθηκαν χαραγμένα και σε πλευρές που δε θα ήταν ορατές όσο τα μαρμάρινα μέλη ήταν τοποθετημένα στον περίβολο (βρέθηκαν τόσο στα πλαϊνά όσο και στα πίσω μέρη των μαρμάρων).
(β) Στις πρόσφατες φωτογραφίες του καλοδιατηρημένου τμήματος του περιβόλου δε φαίνεται να υπάρχουν παρόμοιες χαράξεις.

Ο καθηγητής Μπακαλάκης είναι ο πρώτος που μελέτησε διεξοδικά τα χαράγματα και την προέλευσή τους και πρότεινε σε εργασία του το 1940, βασιζόμενος τόσο σε ιστορικά στοιχεία όσο και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα, πως η ύπαρξή τους σηματοδοτεί την κατάληψη της Αμφίπολης από Θράκες κατά τη διάρκεια του Β’ Μιθριδατικού Πολέμου (83-81 π.Χ). Υποστηρίζει επίσης πως η καταστροφή του κτηρίου στο οποίο ήταν τοποθετημένα τα συγκεκριμένα μέλη πρέπει να έγινε κατά τη διάρκεια αυτών των επιδρομών. Φυσικά ο καθ. Μπακαλάκης δεν είχε επίγνωση του μνημείου στον τύμβο Καστά όταν διατύπωνε αυτές του τις προτάσεις.

Η υπόθεση πως τα χαράγματα ενεγράφησαν στα μάρμαρα τον 1ο π.Χ. αιώνα υιοθετείται σε αρκετά βιβλία και άρθρα που έχουμε διαβάσει ή και παρουσιάσεις που έχουμε ακούσει και αυτό μας είχε δημιουργήσει κάποια εύλογα ερωτηματικά.  Και αυτό γιατί στην παρουσίαση του ΥΠΠΟ το Νοέμβριο του 2014, οι Μ. Λεφαντζής και Κ. Περιστέρη δήλωναν πως η καταστροφή του περιβόλου του τύμβου Καστά έγινε από τους Ρωμαίους. Απόδειξη γι’ αυτό αποτελεί εύρεση του πέδιλου ενός ρωμαϊκού γερανού στον περίβολο του τύμβου και στο σημείο που το τμήμα του καλοδιατηρημένου περιβόλου τελείωνε. Συνεπώς είναι Ρωμαίοι και όχι Θράκες αυτοί που αποδόμησαν τον περίβολο.

Οι Ρωμαίοι κατέκτησαν τη Μακεδονία το 168 π.Χ. μετά τη μάχη της Πύδνας, περίπου 80 χρόνια πριν το Β’ Μιθριδατικό πόλεμο. Για να ισχύει η υπόθεση του καθ. Μπακαλάκη, οι Ρωμαίοι θα έπρεπε να είχαν αποδομήσει τον περίβολο του Καστά μέσα σε αυτά τα 80 χρόνια. Σε αυτή την περίπτωση, οι Θράκες θα έβρισκαν τα μαρμάρινα μέλη συγκεντρωμένα εκτός του τύμβου και θα χάραζαν εκεί τα ονόματά τους. Αυτό το σενάριο όμως μοιάζει κάπως απίθανο.

Η αποδόμηση του περιβόλου από τους Ρωμαίους φαίνεται να έγινε με σκοπό το μάρμαρο να χρησιμοποιηθεί σε κατασκευές και δεν είναι προϊον βανδαλισμού. Αυτό άλλωστε φαίνεται και από την καλή ποιότητα των αποσπασμένων μελών που έχουν βρεθεί, αλλά κυρίως από τη χρήση γερανού. Χρειαζόταν όμως η Αμφίπολη πρωτογενές υλικό τον 2ο π.Χ. αιώνα;

Όταν η Μακεδονία κατακτήθηκε, η Αμφίπολη διερχόταν περίοδο ακμής. Δεν καταστράφηκε από τους Ρωμαίους αλλά αντιθέτως ορίστηκε ως η πρωτεύουσα του Μακεδονικού τμήματος («Μακεδόνων Πρώτη») διατηρώντας πολλά από τα προνόμιά της. Δε φαίνεται συνεπώς να υπήρχε λόγος ή κίνητρο να καταστραφούν μνημεία για ανοικοδόμηση ή επέκταση της πόλης. Πρόθεση ήταν να διατηρηθεί, στο βαθμό που ήταν δυνατόν, η αίγλη της πόλης και σίγουρα αυτό δε θα γινόταν με την καταστροφή του πιο λαμπρού μνημείου της στον τύμβο Καστά.

Ιστορικές αναφορές μας δίνουν σχέτικες ενδείξεις για τις προθέσεις των πρώτων Ρωμαίων κατακτητών. Για παράδειγμα, στα γεγονότα μετά τη μάχη της Πύδνας, ο κατακτητής της Μακεδονίας και διοικητής των Ρωμαίων, Λούκιος Αιμίλιος Παύλος, κατευθύνθηκε προς την Αμφίπολη. Ο Titus Livius μας περιγράφει:

Και όταν ο Περσέας (σ.σ. τελευταίος βασιλιάς της Μακεδονίας), λόγω της αμέλειας της φρουράς του είχε έρθει εδώ για να τον συναντήσει από την Αμφίπολη, ο Αιμιλίος του μίλησε με μεγάλη ευγένεια. Αλλά λέγεται ότι επέπληξε σοβαρά τον Caius Sulpicius όταν έφτασε στο στρατόπεδο στην Αμφίπολη. Πρώτον, γιατί επέτρεψε στον Περσέα να περιφέρεται χωρίς έλεγχο στην περιοχή, αλλά και γιατί ταλαιπώρησε τους στρατιώτες του αναγκάζοντάς τους να απογυμνώσουν τα κτήρια των τειχών της πόλης προκειμένου να καλύψουν με αυτά τα τμήματα τα χειμερινά τους καταλύματα. Διέταξε αυτά τα τμήματα να μεταφερθούν πίσω και τα κτήρια να επισκευαστούν ώστε να επανέλθουν στην αρχική τους κατάσταση.

Είναι λογικό συνεπώς, να υποθέσουμε πως ο τύμβος Καστά ήταν καλά διατηρημένος τον 2ο π.Χ. αιώνα και δεν πειράχτηκε απο τους Ρωμαίους πριν τον Β’ Μιθριδατικό πόλεμο. Η παρουσία του μνημείου τον 2ο π.Χ. αιώνα πιθανότατα επιβεβαιώνεται και από το επίχρισμα τoίχου ελληνιστικής οικίας της Αμφίπολης της ίδιας περιόδου που φαίνεται να απεικονίζει τον περίβολο του τύμβου Καστά.

Amphipolis_Wohnhaus_mit_Wanddekoration_im_Strukturstil_Amphipolis_a4bc0a25

Με βάση τα παραπάνω θα ήταν αδύνατο οι Θράκες εισβολείς του 1ου π.Χ. αιώνα να βρήκαν τον περίβολο του Καστά αποδομημένο και να χαράξαν στα μέλη του τα ονόματά τους. 

Πότε λοιπόν χαράκτηκαν τα ονόματα και από ποιους; Απαντήσεις βρήκαμε σε μια μεταπτυχιακή εργασία που ολοκληρώθηκε στο ΑΠΘ το 2012-2013 και τιτλοφορείται «Το ονομαστικό της Αμφίπολης». Σκοπός της εργασίας, όπως αναφέρεται στην περίληψή της, ήταν  η παρουσίαση των ανθρωπωνυμίων της Αμφίπολης για την αναζήτηση της ιστορίας των ονομάτων και την ανίχνευση μέσω αυτών της ιστορίας της πόλης.

Στην εργασία αυτή, που τη θεωρούμε εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και κατανοητή σε μεγάλο βαθμό ακόμα και από μη ειδικούς, η συγγραφέας κάνει εκτεταμμένες αναφορές στα χαράγματα των μαρμάρινων μελών του φράγματος του Στρυμόνα. Κάθε όνομα αναλύεται ξεχωριστά και τοποθετείται χρονολογικά. Στην εργασία βρίσκουμε πως μετά το 1971, τρεις τουλάχιστον μελέτες αποδίδουν τα ονόματα σε εποχή αρκετά μεταγενέστερη του 1ου π.Χ. αιώνα (σημείωση 185 διδακτορικής διατριβής). Πολλά απο τα ονόματα δεν είναι μόνο θρακικά, αλλά προελληνικά, ελληνικά, μικρασιατικά, ρωμαϊκά κ.α. Επίσης, πολλά ξένα ανθρωπωνύμια που εντοπίζονται στα αποσπασμένα μάρμαρα τοποθετούνται στους τρεις πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, καθώς αύξηση της συχνότητας παρατήρησης παρόμοιων ονομάτων υπάρχει την ίδια περίοδο και σε άλλες μακεδονικές πόλεις, όπως π.χ. η Βέροια.

Βάσει των παραπάνω συμπεραίνουμε πως η χάραξη των ονομάτων στα αποσπασμένα μάρμαρα του περιβόλου τοποθετείται χρονικά τουλάχιστον έναν αιώνα μετά τον Β’ Μιθριδατικό πόλεμο, αν όχι πολύ αργότερα. Κομβικό σημείο είναι η περίοδος αποδόμησης του περιβόλου από τους Ρωμαίους καθώς τα χαράγματα έγιναν μετά από αυτό το γεγονός. Η αποδόμηση του περιβόλου πρέπει να έγινε το νωρίτερο στα τέλη του 1ου π.Χ. αιώνα, καθώς την εποχή εκείνη ο Αντίπατρος ο Θεσσαλονικεύς υπονοεί πως η Αμφίπολη ήταν ερημωμένη με όλα της τα μνημειακά κτήρια κατεστραμμένα ή παρατημένα. Η επιχείρηση ανοικοδόμησης της πόλης από τον Οκταβιανό, λίγο καιρό μετά το πέρασμα του Αντιπάτρου, ίσως να σηματοδοτεί την περίοδο καταστροφής του τύμβου Καστά. Ακολούθησε η απόκρυψη του μνημείου με σφραγιστικούς τοίχους και χώμα, τα οποία τοποθετήθηκαν ταυτόχρονα από τους Ρωμαίους, βάσει των όσων ακούσαμε στην παρουσίαση του ΥΠΠΟ.

Σημείωση: Η διαφαινόμενη λύση του παραδόξου της χρονολόγησης των χαραγμάτων φαίνεται να οδηγεί στην εμφάνιση ενός νέου. Σε επιστολή της Κ. Περιστέρη προς την εφημερίδα Αυγή διαβάσαμε πως η σφράγιση του μνημείου (με σφραγιστικούς τοίχους) έγινε από τους τελευταίους Μακεδόνες τον 2ο π.Χ. αιώνα. Στην παρουσίαση του ΥΠΠΟ είχε αναφερθεί πως οι σφραγιστικοί τοίχοι τοποθετήθηκαν από τους Ρωμαίους ταυτόχρονα με την επίχωση και με βάση τα όσα εμείς έχουμε καταλάβει, αυτό χρονολογείται το νωρίτερο στα τέλη του 1ου π.Χ. αιώνα. Οι αντιφάσεις και οι ασάφειες είναι προφανείς και περιμένουμε το τοπίο να ξεκαθαρίσει σύντομα.

Πηγές

(1) Παπανικολάου Ξένια Θεωνά, Το ονομαστικό της Αμφίπολης, ΑΠΘ, 2013 (και αναφορές υποσημείωσης 185)
(2) Α. Κεραμόπουλος, Αρχαία εξ Αμφιπόλεως/Αιγηνίτικα, 1934
(3) Γ. Μπακαλάκης: “Θρακικά χαράγματα εκ του παρά  την Αμφίπολιν φράγματος του Στρυμώνος”,  Θρακικά. Τόμος 13. Εν Αθήναις 1940, σ. 432
(4) Πιθανές θέσεις στις οποίες κατέληξε το λιθολογημένο υλικό του ταφικού μνημείου στο λόφο Καστά
(5) Απάντηση Κ. Περιστέρη σε δημοσίευμα της εφημερίδας Αυγή, Αυγουστος 2015
(
6) http://www.amphipolis.gr (πρώτες δύο φωτογραφίες του άρθρου)
(7) Titus Livius (Livy), The History of Rome, Book 45
(8) Δήμητρα Μαλαμίδου, Αρχαία Αμφίπολη, Παρουσίαση στον Πολιτιστικό Σύλλογο Μουσθένης «Το Παγγαίο», 2 Μαϊου 2015 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s